ویژه نامه 8 مارس 91؛

نگاهی به شاخص های توسعه انسانی در ایران؛ توانمندسازی، توسعه و نابرابری جنسیتی

فروغ عزیزی
0

تا قانون خانواده برابر: توسعه مفهومی مناقشه برانگیز است که ابعاد مختلف دارد. در مفهوم کلی می توان آن را جریانی دانست که در خود تجدید سازمان و سمت­گیری متفاوت کل نظام اقتصادی- اجتماعی را به همراه دارد. علاوه بر بهبود میزان تولید و درآمد، دگرگونی­های اساسی در ساخت­های نهادی، اجتماعی، اداری و همچنین دیدگاه­های عمومی مردم را شامل می شود. به این ترتیب می توان گفت که مفهوم توسعه در برگیرنده جنبه های اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی است که تغییرات کمی و کیفی را شامل می­شود.

سه تفسیر عمده از توسعه ارائه شده است:

تفسیر اول، در این برداشت اغلب توسعه را با رشد اقتصادی مترادف می­گیرند و آن را به معنای افزایش بهره­وری نیروی انسانی، پیشرفت فناوری و صنعتی شدن که نتیجه آن انتقال جمعیت به مناطق شهری است، تفسیر می­کنند.

تفسیر دوم، از توسعه با تمرکز بر شاخص­هایی از معیارهای زندگی مانند فقر، توزیع درآمد، تغذیه، مرگ و میر نوزادان، امید به زندگی بهتر، باسوادی، آموزش و پرورش، دسترسی به اشتغال، مسکن، آبرسانی و خدمات دیگر، سعی در جبران این نارسایی­ها دارد. این گونه نگرش به مسئله توسعه، واقعیت انسانی بیشتری به آن بخشیده و در عین حال همچنان تأکید بر شاخص­های اقتصادی و اجتماعی است و اشخاص و گروه­های منفرد که کالاها، خدمات و مواد برای آنها تأمین می­شود به حالت انفعالی از صحنه دور مانده­اند. گرایش به ایجاد برابری با تأکید بر رویارویی مستقیم با تهیدستی و اقدام برای تأمین حداقل آستانه مصرف (نیازهای اساسی)، درک این نکته که تولید بیشتر باید با توزیع بهتر همراه باشد و ارجحیت دادن به روش­های برنامه ریزی خود اتکا و از پایین به بالا از جمله برخی از ویژگی­های مشترک رهیافت­های جدید توسعه است.

تفسیر سوم، درباره توسعه، بر توانمندی­های بالقوه و استعدادهای انسانی در زمینه روابط با سایر گروه­های اجتماعی متمرکز است. بر مبنای این تفسیر، فلسفه مورد پذیرش توسعه، فلسفه­ای است که بر کیفیت و شاید ابعاد غیرقابل سنجش توسعه پای می­فشارد. در این برداشت آنچه مورد تأکید قرار می گیرد نوعی فرایند اختیاردهی است که از طریق سازماندهی، قدرت لازم را جهت ایجاد فضایی برای خود و جمع­آوری سرمایه­های مادی به منظور حمایت از توسعه خود اتکا به مردم بدهد، این برداشت از توسعه را «توسعه انسانی» می­نامند. در واقع توسعه انسانی مبتنی بر این ایده است که پیشرفت جوامع انسانی را نمی­توان تنها با درآمد سرانه اندازه­گیری کرد، بلکه لازمه دستیابی به زندگی بهتر علاوه بر داشتن درآمد بالاتر، پرورش و بسط استعدادها و ظرفیت­های انسانی است. همچنین به معنای توسعه توانمندی انسان­ها، گسترش دامنه فرصت­ها و بهره­مندی از آزادی است که منجر به حفظ آرمان­ها و ارزش­های انسانی می­شود.

شاخص­های آموزش، امید به زندگی و تولید ناخالص داخلی تشکیل دهنده اجزای شاخص توسعه انسانی به شمار می­روند و شاخص توسعه انسانی، در واقع میانگین این سه شاخص است. این سه مولفه در کشورها برای تمام افراد یک جامعه بدون توجه به جنسیت محاسبه می­شود. توسعه انسانی با علامت اختصاری (HDI) و به صور ت تعدیل یافته بر حسب جنسیت با نماد (GDI) در میان شاخص­های توسعه در سازمان ملل نشان داده شده است. نکته قابل توجه در بررسی این دو شاخص در کشورها نشان دهنده اعداد و ارقام متفاوت در دا خل یک کشور است، که این امر خود موضوعی قابل بررسی است. علاوه بر شاخص توسعه جنسیتی، شاخص توانمندسازی جنسیتی و نابرابری جنسیتی نیز از ترکیب جنسیت و شاخص های توسعه به دست آمده است. آنچه مسلم است بهبود در روند شاخص­های توسعه و در پی آن توسعه انسانی تعدیل یافته بر حسب جنسیت اثر زیادی در وضعیت زنان از نظر آموزشی، امید به زندگی و سلامت زنان دارد، که این امر شرایط بسیار بهتر از قبل را برای زنان به ارمغان می­آورد.

به نظر می رسد یکی از بهترین مقیاس ها برای سنجش موقعیت زنان در ایران و مقایسه آن با سایر کشورها، استفاده از آمارهای مرتبط در زمینه توسعه انسانی است.

توانمندسازی جنسیتی[1]

براساس تعريف رسمي ارائه شده توسط سازمان ملل متحد، «توانمندسازي زنان و مشارکت کامل آنها بر اساس برابري در همه حوزه هاي اقتصادي و اجتماعي، از جمله مشارکت در فرآيند تصميم گيري و دسترسي به قدرت» به عنوان يکي از شالوده هاي اصلي «دستيابي به برابري، توسعه و صلح» محسوب مي شود. بهبود كيفيت زندگي، برخورداري از زندگي سالم و افزايش درآمد از شاخص­هاي توانمندسازي است که زمانی که با متغییر جنسیت همزمان می شود ترکیبی از شاخص های نرخ نسبت درآمد زن به مرد، مشارکت در پارلمان نسبت زن به مرد، درصد صندلیهای زنان در پارلمان، درصد زنان در قانونگذاران، کارکنان ارشد و مدیران، درصد زنان در کارگران فنی و حرفهای، درصد زنان در پستهای وزارتی را در بر می گیرد. واضح است جوامعي كه به توانمندسازي زنان تاكيد دارند، از نظر رشد اقتصادي، اشتغال، كاهش فقر و توزيع درآمد، عملكرد بهتري دارند.

بیانیه پاياني چهارمين کنفرانس سازمان ملل متحد در حوزه مسايل زنان (پکن 1995)، چنين بيان مي کند که متاسفانه، افراط در رويکرد ارزيابي روند توسعه يافتگي بر مبناي افزايش شاخص هاي کمي رشد اقتصادي، باعث عدم توجه به ميزان مشارکت زنان در اين پروسه شده است و در نتيجه شاخص تغيير در ساختارهاي اقتصادي و اجتماعي براي توانمند سازي زنان که زير بناي توسعه بلندمدت و پايدار به حساب مي آيد، مورد بي توجهي قرار گرفته است.

شاخص توانمندسازی جنسیتی (GEM) در میان کشورهای خاورمیانه – 2009

درصد زنان در پستهای وزارتی

درصد زنان کارگر فنی و حرفهای

درصد زنان در قانونگذاران، صاحبمنصبان و مدیران

درصد صندلیهای زنان در پارلمان

مشارکت در پارلمان، نسبت زن به مرد

نسبت درآمد زن به مرد

GEM

نام کشور

8

21

10

23

0.29

0.27

0.691

امارات

4

19

13

14

0.159

0.51

0.605

بحرین

9

33

9

9

0.099

0.23

0.453

عمان

8

25

7

0

0.28

0.445

قطر

4

33

8

9

0.1

0.26

0.379

ترکیه

3

34

13

3

0.028

0.32

0.331

ایران

0

29

10

0

0.16

0.299

عربستان

6

32

11

4

0.038

0.27

0.287

مصر

10

25

0.341

عراق

7

3

0.079

0.36

کویت

5

5

0.033

0.25

لبنان

15

8

0.093

0.19

اردن

آخرین گزارش از شاخص توانمندسازی جنسیتی در سال 2009 منتشر شده است. در جدول فوق و صفحه بعد شاخصهای نسبت درآمد زن به مرد[2]، مشارکت در پارلمان، نسبت زن به مرد[3]، درصد صندلیهای زنان در پارلمان[4]، درصد زنان در قانونگذاران، صاحبمنصبان و مدیران[5]، درصد زنان کارگر فنی و حرفهای[6]، درصد زنان در پستهای وزارتی[7] در میان کشورهای خاورمیانه و کشورهای با توسعه متوسط آمده است. علاوه بر این مؤلفهها، دو مؤلفه دیگر (سال به دست آمدن حق رای برای زنان، سالی که یک زن برای اولین بار به ریاست یکی از دفاتر پارلمان رسیده است) نیز هست که در جدول نیامده است.


شاخص توانمندسازی جنسیتی (GEM) در میان کشورهای با توسعه متوسط 2009

درصد زنان در پستهای وزارتی

درصد زنان کارگر فنی و حرفهای

درصد زنان در قانونگذاران، صاحبمنصبان و مدیران

درصد صندلیهای زنان در پارلمان

مشارکت در پارلمان، نسبت زن به مرد

نسبت درآمد زن به مرد

GEM

نام کشور

19

60

31

43

0.759

0.49

0.676

کوبا

16

42

31

22

0.333

0.42

0.629

مکزیک

4

51

22

26

0.347

0.69

0.554

ویتنام

33

51

41

18

0.253

0.34

0.542

نیکاراگوئه

9

41

23

15

0.164

0.42

0.542

مالزی

9

52

17

21

0.271

0.68

0.533

چین

19

50

35

14

0.157

0.64

0.51

پاراگوئه

23

50

38

10

0.107

0.71

0.508

کلمبیا

11

53

35

9

0.102

0.6

0.504

برزیل

11

48

14

12

0.202

0.44

0.408

اندونزی

4

25

3

21

0.267

0.18

0.386

پاکستان

7

53

5

11

0.128

0.44

0.385

آذربایجان

3

34

13

3

0.028

0.32

0.331

ایران

11

35

5

6

0.075

0.36

0.315

الجزایر

7

0.65

ترکمنستان

10

9

0.113

0.32

هند

در میان کشورهای خاورمیانه، ایران بعد از کشورهای امارات، بحرین، عمان، قطر و ترکیه در رتبه ششم قرار دارد. امارات در رتبه نخست قرار دارد و مصر پایین ترین رتبه را داراست. این عدد برای کشورهای اردن، سوریه، عراق، کویت و لبنان محاسبه نشده است.

بالاترین نسبت درآمد زن به مرد متعلق به کشور بحرین است و پس از آن کویت و ایران قرار دارند. در شاخص مشارکت زنان در پارلمان و درصد صندلی های زنان در پارلمان عراق در وضعیت بهتری نسبت به بقیه کشورها قرار دارد و بعد از آن امارات قرار می گیرد. در شاخص زنان در پستهای وزارتی هم وضع به همین منوال است.

تنها شاخصی از توانمندسازی جنسیتی که ایران در رتبه بالا قرار دارد، درصد زنان کارگر فنی و حرفهای است که حدود 34 درصد است.

 در کشورهای با توسعه متوسط که ایران هم جزئی از آنان به حساب می آید در بین 16 کشور ایران بعد از کشورهای کوبا، مکزیک، ویتنام، نیکاراگوئه، مالزی، چین، پاراگوئه،کلمبیا، برزیل، اندونزی، پاکستان و آذربایجان در رتبه 13 قرار دارد. کوبا در تمام شاخص ها در سطح بالایی نسبت به بقیه کشورها قرار دارد این میزان برای ترکمنستان و هند محاسبه نشده است.

توسعه جنسیتی[8]

در سال 1995 دفتر برنامه ریزی توسعه سازمان ملل متحد به انتشار شاخصی تحت عنوان شاخص توسعه جنسیتی در گزارش سالانه خود اقدام کرد. شاخص توسعه جنسیتی، یک شاخص مرکب است.

در جدول زیر مؤلفههای این شاخص به همراه عدد محاسبه شده GDI آمده است. این شاخص بر اساس اطلاعات به دست آمده در سال 2007 محاسیه شده است. این شاخص از ترکیب درآمد تخمینی به دلار آمریکا[9]، درصد خام ثبتنام در آموزش[10] ، درصد باسوادی بزرگسالان 1997-2007 در میان افراد 15 سال به بالا[11]، امید به زندگی در بدو تولد[12] به دست آمده است.


 شاخص توسعه جنسیتی برای کشورهای خاورمیانه

امید به زندگی در بدو تولد 2007

درصد باسوادی بزرگسالان 1997-2007

درصد خام ثبتنام در آموزش 2007

درآمد تخمینی 2007 به دلار آمریکا

GDI

نام کشور

زنان

مردان

زنان

مردان

زنان

مردان

زنان

مردان

77.4

74.2

86.4

90.4

95.3

85.8

19,873

39,060

0.895

بحرین

79.8

76.0

93.1

95.2

77.8

67.8

24,722

68,673

0.892

کویت

76.8

74.8

90.4

93.8

87.7

74.2

24,584

88,264

0.891

قطر

78.7

76.6

91.5

89.5

78.7

65.4

18,361

67,556

0.878

امارات

77.3

74.1

77.5

89.4

68.3

68.1

7,697

32,797

0.826

عمان

75.1

70.8

79.4

89.1

78.0

79.1

5,987

36,662

0.816

عربستان

74.2

69.4

81.3

96.2

66.3

75.7

5,352

20,441

0.788

ترکیه

74.1

69.8

86.0

93.4

80.3

75.7

4,062

16,404

0.784

لبنان

72.5

69.9

77.2

87.3

73.0

73.4

5,304

16,449

0.770

ایران

74.3

70.7

87.0

95.2

79.9

77.5

1,543

8,065

0.743

اردن

76.0

72.2

76.5

89.7

63.9

67.5

1,512

7,452

0.715

سوریه

71.8

64.2

64.2

84.1

52.1

68.5

..

..

..

عراق

71.7

68.2

57.8

74.6

..

..

2,286

8,401

..

مصر

در شاخص توسعه جنسیتی ایران در رتبه 76 جهان قرار دارد. در زیر شاخص درآمد تخمینی زنان، رتبه ایران 77 است. همچنین در زیرشاخص درصد خام ثبتنام زنان در آموزش و درصد باسوادی بزرگسالان زن رتبههای ایران به ترتیب 98 و 93 است. رتبه 103 در زیرشاخص امید به زندگی زنان به ایران تعلق دارد.

شاخص توسعه جنسیتی برای کشورهای با توسعه متوسط

امید به زندگی در بدو تولد 2007

درصد باسوادی بزرگسالان 1997-2007

درصد خام ثبتنام در آموزش 2007

درآمد تخمینی 2007 به دلار آمریکا

GDI

نام کشور

 

زنان

مردان

زنان

مردان

زنان

مردان

زنان

مردان

78.5

73.6

91.4

94.4

79.0

81.5

8,375

20,107

0.847

مکزیک

80.6

76.5

99.8

99.8

110.7

91.5

4,132

8,442

0.844

کوبا

76.6

71.9

89.6

94.2

73.1

69.8

7,972

18,886

0.823

مالزی

75.9

68.6

90.2

89.8

89.4

85.1

7,190

12,006

0.810

برزیل

76.5

69.1

92.8

92.4

80.9

77.2

7,138

10,080

0.806

کلمبیا

72.5

69.9

77.2

87.3

73.0

73.4

5,304

16,449

0.770

ایران

74.7

71.3

90.0

96.5

68.5

68.9

4,323

6,375

0.770

چین

72.3

67.6

99.2

99.8

..

..

4,836

11,037

0.779

آذربایجان

73.8

69.6

93.5

95.7

72.2

72.1

3,439

5,405

0.759

پاراگوئه

73.6

70.8

66.4

84.3

74.5

72.8

4,081

11,331

0.742

الجزایر

72.5

68.5

88.8

95.2

66.8

69.5

2,263

5,163

0.726

اندونزی

76.1

72.3

86.9

93.9

60.7

63.9

2,131

3,069

0.723

ویتنام

75.9

69.8

77.9

78.1

72.7

71.5

1,293

3,854

0.686

نیکاراگوئه

64.9

62.0

54.5

76.9

57.4

64.3

1,304

4,102

0.594

هند

66.5

65.9

39.6

67.7

34.4

43.9

760

4,135

0.532

پاکستان

68.8

60.6

99.3

99.7

..

..

3,594

5,545

..

ترکمنستان

در خاورمیانه ایران بعد از کشورهای بحرین، کویت، قطر، امارات، عمان، عربستان، ترکیه و لبنان در رتبه 9 شاخص توسعه جنسیتی قرار دارد. این عدد برای کشور عراق و مصر محاسبه نشده است.

در درآمد زنان، ایران، رتبه 8، در نرخ ثبتنام در آموزش، رتبه 9، در درصد باسوادی زنان، رتبه 10، در امید به زندگی زنان رتبه 11 خاورمیانه را داراست. بحرین و کویت با فاصله اندک در تمام شاخص های توسعه جنسیتی در مرتبه بالاتری نسبت به بقیه قرار دارند.

در کشورهای با توسعه متوسط در بین 16 کشور، ایران رتبه ششم را داراست. مکزیک با عدد 0.844 رتبه اول و پاکستان با عدد 0.532 پایین ترین رتبه را داراست. این عدد برای کشور ترکمنستان محاسبه نشده است.

نابرابری جنسیتی[13]

نابرابری جنسیتی را می توان وضعیتِ وجودِ تصورات (مانند پیش داوری ها و ایدئولوژی ها)، و رفتارهایی دانست که بر مبنای جنسیت، زنان / مردان را کم ارزش تر و فرودستِ مردان / زنان، جلوه می دهند. نابرابری جنسیتی نابرابری فرصت های اجتماعی و عدم دسترسی یکسان زنان و مردان به امکانات و فرصتهای اجتماعی است. این شاخص مرکب از زیر شاخصهای نرخ مرگ و میر مادران، نرخ باروری، تعداد نمایندگان مجلس، نسبت زنان به مردان با حداقل تحصیلات متوسطه، نرخ مشارکت زنان و مردان در نیروی کار، نرخ استفاده از روشهای پیشگیری از بارداری، مراقبتهای حین بارداری، و تولد با حضور پرسنل ماهر بهداشتی است.

 در زیر این شاخص را در سال 2011 نشان می دهد. در شاخص نابرابری جنسیتی رتبه ایران 92 در جهان است (1 متعلق به کشوری با کمترین نابرابری است) این در حالیست که این شاخص در سال 2009 برای ایران، 73 بوده است. در خاورمیانه، ایران از کشورهای کویت، امارات، بحرین، عمان، لبنان، ترکیه و اردن وضع بدتری دارد و در رتبه هشتم قرار دارد. در کشورهایی با توسعه متوسط نیز ایران در رتبه هشتم قرار دارد.

نابرابری جنسیتی در کشورهای خاورمیانه

نابرابری جنسیتی در کشورهای با توسعه متوسط

نام کشور

نمره GII

رتبه در جهان

نام کشور

نمره GII

رتبه در جهان

کویت

0.229

37

چین

0.209

35

امارات

0.234

38

مالزی

0.286

43

بحرین

0.228

44

ویتنام

0.305

48

عمان

0.309

49

آذربایجان

0.314

50

لبنان

0.440

76

الجزایر

0.412

71

ترکیه

0.443

77

برزیل

0.449

80

اردن

0.412

83

پاراگوئه

0.476

87

ایران

0.458

92

ایران

0.458

92

سوریه

0490

94

اندونزی

0.505

100

عراق

0.579

117

نیکاراگوئه

0.506

101

عربستان

0.646

135

پاکستان

0.573

115

قطر

0.549

111

هند

0.617

129

مصر

ترکمنستان



[1] hdr.undp.org

[2] Ratio of estimated female to male earned income

[3] Shares in parliament, female-male ratio

[4] Seats in parliament held by women %

[5] Female legislators, senior officials , managers %

[6] Workers % Female professional and technical

[7] Women in ministerial positions %

[8] hdr.undp.org

[9] Estimated earned income

[10] Combined gross enrolment ratio in education %

[11] Adult literacy rate % aged 15 and above

[12] Life expectancy at birth

[13] gender inequality index

پاسخ دهید

لطفا نظر خود را وارد کنید
لطفا نام خود را اینجا وارد کنید