مهاجرت: راه‌كار زناني مدرن در بستري سنتي‌

مريم ميرزانژاد

تا قانون خانواده برابر: شايد بهانه براي تحصيل و يافتن كار يكي از مهم‌ترين دلايل مهاجرت باشد. معمولاً وقتي از نيروي انساني مهاجر بحث مي‌شود، بيش از همه مردان جواني تصور مي‌شوند كه شهر و ديار خود را براي يافتن فرصت‌هاي شغلي بهتر رها مي‌كنند تا بخت خود را در جايي ديگر بيازمايند. پديده اي كه تاكنون مردانه تعريف شده است.

اما آنچه اين پديده مردانه را نيازمند بررسي مجدد مي‌كند ميل اجتماعي تازه اي است كه در ميان دختران تحصيل كرده جريان يافته است. ميلي كه باعث شده دختران بسياري با دلايل زنانه‌تر شهر‌هاي بزرگ‌تر را براي زندگي انتخاب كنند و شايد تهران با ويژگي‌هاي منحصر به فردش بيش از هر شهري اين پديده را در خود تجربه كرده است.

 اما آيا دليل مهاجرت اين دختران همان دلايل مردانه است؟ آيا جنسيت اين تجربه را متفاوت مي‌كند؟ چرا تهران شهر مطلوب تري براي زنان است؟ آيا تهران با زنان مهربان‌تر است؟

بر خلاف شهر‌هاي بزرگي چون اصفهان، شيراز، مشهد، تبريز و… كه از پيشينه تاريخي و سنتي نيرومندي برخوردارند شهر تهران در دوران مدرن پديد آمد. شهري كه به گفته جامعه‌شناسان نماد مدرنيته ايراني محسوب مي‌شود. گوناگوني و آشفتگي موجود در تهران، آن را به متنوع‌ترين فرهنگ شهري ايران تبديل كرده است. تنوع فرهنگي در عين حال روحيه تساهل و مدار را در شهروندان تهراني تقويت كرده است. تنوع فرهنگي، آزادي از عرفهاي اجتماعي را ممكن‌تر مي‌سازد و كنترل اجتماعي را نيز كمرنگ‌تر مي‌كند. در شهري چون تهران، امكان ارضاي انگيزه‌هاي مختلف و ايفاي نقش‌هاي متفاوت به آساني براي فرد فراهم مي‌شود. در حالي كه به دليل كنترل اجتماعي موجود در شهر‌هاي كوچك امكان بهره‌گيري از چند بودگي به شهروند داده نمي‌شود.

در عين حال وجود دانشگاه‌هاي مادر و دسترسي آسان به كانال‌هاي ارتباطي، اينترنت، ماهواره، روزنامه و مجلات بستري براي انتقال سريع اخبار و اطلاعات فراهم كرده و در نتيجه فضاي تب و تاب سياسي در تهران بيش از هر شهر ديگري است. همچنين فضاي فكري و روشنفكري ايجاد شده در تهران آن را به محل تمركز نخبگان فرهنگي، هنري، سياسي و علمي تبديل كرده است كه به جذابيت اين كلان شهر به خصوص در ميان قشر تحصيل كرده مي‌افزايد.

در دهه‌هاي اخير در اثر تغييرات فرهنگي – اجتماعي، به ويژه تحولات پديد آمده در خانواده حضور زنان در عرصه‌هاي اجتماعي افزايش يافته است. مهم‌ترين تغييري كه در اين زمينه روي داده، افزايش سطح تحصيلات عالي در ميان زنان جوان است. به طوري كه در حال حاضر بيش از 60 درصد ظرفيت دانشگاه‌ها را به خود اختصاص داده‌اند كه فرصت دستيابي به اشتغال و در نتيجه استقلال فردي بيشتري را براي آنان فراهم كرده است. استقلالي كه افزايش اعتماد به نفس آنان را به دنبال دارد و اين امكان را براي آنان فراهم مي‌كند تا نقش‌هاي جنسيتي خود را زير سوال ببرند. نقطه‌اي كه زمينه رهایی فرد از دايره تنگ عرف و عوامل سنتي هويت ساز را فراهم مي‌آورد و باعث مي‌شود تا فرد بتواند طرز تلقي ديگري از جنسيت خود به دست آورد. در نهايت اين تحولات فرد را قادر مي‌كند تا دنياي منحصر به فردي براي خود بيافريند. فرآيندي كه در حقيقت زمينه ساز هويت‌يابي فردي مدرن مي‌شود.

ابعاد اين هويت مدرن را مي‌توان در ميزان خرد گرايي و رفتارهاي فرد گرايانه، عدم‌پذيرش كليشه‌هاي جنسيتي تعريف شده از سوي جامعه و به دنبال آن نقد و باز انديشي خود و داشتن زندگي نامه، مرور و دنبال كردن خود و حتي كنترل منظم بر بدن مشخص كرد.

بورديو جامعه‌شناس فرانسوي رابطه دو سويه‌اي ميان ساختارهاي عيني و ذهني يا شناختي كه انسان‌ها از طريق آن با جهان اجتماعي برخورد مي‌كنند، برقرار مي‌كند و آن را رابطه اي نزديك با هويت مي‌داند.

بورديو سرمايه‌هاي فرهنگي، اجتماعي و اقتصادي را از مهم‌ترين عوامل اجتماعي هويت يابي انسانها در نظر مي‌گيرد كه رفتارهاي مدرن را باعث مي‌شوند. به نظر مي‌رسد مهاجرت زنان با سرمايه تحصيل و علايقي مدرن نيز رفتار عقلايي فردي است كه ادامه هويت مدرن خود را در بستر فرهنگي سنتي بر نمي‌تابد. و تهران به عنوان مدرن‌ترين شهر ايران ويژگي‌هاي مطلوب تري براي جذب آنان دارد.

در اغلب شهرهاي كوچك زنان با نگاه‌هاي تنگ‌نظرانه تري نسبت به زنانگي خود مواجه‌اند و به شدت تحت تاثير كليشه‌هاي جنسيتي خود قرار دارند. اغلب همين دختران معتقدند كه در شهرستان‌ها از زنان انتظار مي‌رود نقش‌هايي را كه به طور سنتي، زنانه تعريف شده، بر عهده گيرند.

حفظ ارزشهاي مدرن همانند برابري، آزادي و انتخاب‌گري در همه زمينه‌ها همچون روابط شخصي و اجتماعي در شهري با ويژگي تهران به مراتب بيش از محيط‌هاي اجتماعي شهرستاني است كه در زنجيره اي از روابط سنتي نظارت‌كننده، قرار دارد.

موضوعي كه در تجربه فردي زنان جوان مهاجر به طور برجسته اي اهميت مي‌يابد، در حقيقت تجربه زنان از مهاجرت را متفاوت از تجربه مردان مي‌كند. به اين معنا كه دست يابي به فرصتهاي شغلي بهتر مهم‌ترين دليل زنان در مهاجرت به شهر‌هايي چون تهران نيست.

دستيابي به آزادي‌هاي فردي و اجتماعي بيشتر و فرار از كليشه‌هاي جنسيتي موجود در شهرهاي كوچك عامل مهمي است كه انگيزه مهاجرت در ميان زنان مي‌شود. هرچند كه ممكن است مهاجرت مسائل منفي پنهان و پيداي بسياري در ذات خود داشته باشد اما نبايد ابعاد مثبت آن را نيز ناديده گرفت. مطالعات ميداني نگارنده در يك تحقيق كيفي نشان مي‌دهد كه از ميان اين تجربه، نسلي از زنان در حال رشد است كه هويت تازه اي را از زن توانمند ايراني به نمايش مي‌گذارد. نسلي كه با سبك تازه زندگي خود، توان باز انديشي يافته و باعث بهبود موقعيت اجتماعي _ اقتصادي زنان مي‌شود. و با افزايش قدرت خود امكان تاثيرگذاري شان را افزايش مي‌دهند و به رشد برابري بين زن و مرد كمك مي‌كنند. تاثيري كه مي‌تواند نقش مهمي در تغيير مناسبات درون خانواده داشته باشد و به بهبود موقعيت دختران به عنوان انتقال دهنده فرهنگ به خانواده كمك كند.

پاسخ دهید

لطفا نظر خود را وارد کنید
لطفا نام خود را اینجا وارد کنید

جنبش دادخواهی در ایران

بررسی چهار مصاحبه دادخواهی در بیدارزنی / فروغ سمیع‌نیا
بیدارزنی: جنبش دادخواهی در ایران و دنیا، قدمتی به اندازه‌ی عمر ستم حاکمان و کشتار مردم معترض دارد. در هر زمان و مکانی که...

زنان، جنس و جنسیت در تاریخ‌نگاری ایران مدرن

مانا کیا، افسانه نجم‌آبادی، سیما شاخساری/ مترجم: طه رادمنش
بیدارزنی:  این مقاله که در پی ارزیابی سهم تاریخ‌نگاری فمینیستی در شکل‌گیری تاریخ‌نگاری و فرهنگ سیاسی ایران در قرن بیستم است یکی از مجموعه...

درس‌هایی از جنبش معلمان

کاوه مظفری
برخلاف رویکرد مطالبه‌محور که در جستجوی یافتن راه‌حل مشکلات در سطوح بالایی است؛ نقطه عزیمت تشکل‌یابی، تقویت و همبستگی پایینی‌هاست. وقتی تاکید بر تشکل‌یابی...

نوشته‌های مرتبط

مصاحبه با عطیه مهربان فعال حقوق زنان در افغانستان:

زنان افغانستان در مقابل طالبان عقب نشینی نمی‌کنند

منیژه موذن
بیدارزنی: با آغاز خروج نیروهای آمریکایی از افغانستان و نامعلوم بودن نتیجه مذاکرات صلح بین دولت افغانستان و نیروهای طالبان، وضعیت زنان افغانستان بیش...
به مناسبت یازدهم جولای روز جهانی جمعیت و تنظیم خانواده:

چرا زنان پناهنده نیاز به وسایل پیشگیری از بارداری دارند؟

برگردان: بنفشه جمالی
پیشگیری از بارداری یک راه مقرون به صرفه و موثر در جلوگیری از مرگ و میر ناشی از بارداری و زایمان زنان و همچنین مشکلات بهداشتی مرتبط با بارداری‌های ناخواسته در زنان است. در حقیقت، چنانچه وسایل پیشگیری از بارداری در اختیار تمامی زنان نیازمند قرار داده شود؛ سقط‌جنین‌های غیر ایمن که یکی از دلایل اصلی مرگ مادران است تا ۷۴ درصد کاهش پیدا می‌کند. مهم‌تر از موارد مطرح شده، زنانی که از بحران و فجایع فرار می‌کنند باید بتوانند انتخاب کنند چگونه، چه زمان و چند فرزند داشته باشند. به طور مثال، بسیاری از زنان نمی‌خواهند در مناطق جنگی یا کمپ‌های پناهندگان باردار شوند. برخی می‌خواهند بین تولد فرزندان خود فاصله زمانی مناسب بیاندازند. با این‌همه سازمان‌های بشردوستانه به‌ندرت خدمات بهداشت باروری و جنسی را در اولویت برنامه‌های خود قرار می‌دهند.

واکنش به نیازهای بهداشتی زنان پناهنده سوری در لبنان، ترکیه و اردن و توصیه‌هایی جهت بهبود رویه

گلین سمری/ برگردان: شیوا شریفی زاد
از سال ۲۰۱۱، حدود سه میلیون سوری به کشورهای همسایه پناهنده شده‌اند. در زمان درگیری‌ها سلامتی و بهداشت زنان بدون تناسب (در مقایسه با گروه‌های دیگر) در معرض خطر قرار می‌گیرد، این موضوع در مورد زنان سوری نیز صادق است. ترکیه، لبنان و اردن میزبان اکثریت جمعیت پناهندگان هستند. با وجود اینکه هرکدام از این کشورها نسبت به بحران پناه‌جویان رویکرد متفاوتی در پیش گرفته‌اند، در هر سه کشور مشکلات بهداشتی مشابهی برای زنان بروز یافته است و بهداشت زنان سوری و بهداشت باروری آن‌ها مورد خطر قرار گرفته است. زنان سوری آزار جنسی، تجاوز، خشونت، ازدواج زودهنگام، بارداری زودهنگام و مشکلاتی در دوران بارداری را تجربه می‌کنند. از آنجا که پناهندگان سوری در کشورهای متعددی ساکن هستند، توجه به وضعیت سلامت و رفاه آن‌ها مستلزم اقدامات بین‌المللی و دیپلماتیک است. ادامه وجود اختلالات بهداشتی در میان زنان پناهنده سوری، نیاز به اقدامی برای جبران آن‌ها خواهد داشت. ایجاد برنامه‌ها و سیاست‌های بهداشتی برای سلامت زنان پناهنده سوری، به فعالیت در محل تلاقی تنوع و دیپلماسی نیاز دارد و برای بازسازی و ترمیم پسا-درگیری ضروری است. این مقاله نیازهای بهداشتی کنونی زنان پناهنده سوری در لبنان، ترکیه و اردن و توصیه‌هایی جهت توجه به پیشبرد سلامت زنان در این منطقه را مورد بررسی قرار می‌دهد.

نقدهای فمینیستی به حقوق پناهندگان

شیوا شریف‌زاد
نوشتار حاضر بر آن است که حقوق پناهندگان و اسناد و رویه‌های حقوقی مربوط به آن را، از منظر مطالعات فمینیستی مورد توجه قرار دهد. با وجود تفاوت در رویکردها و جنبش‌های گوناگون فمینیسم، برخی انتقاداتی که این گروه به حقوق بشر و مشخصاً حقوق پناهندگان وارد می‌دانند مشترک بوده است و عموماً کمبودهای این نظام حقوقی را ناشی از بی‌توجهی به مسائل و مشکلات خاص زنان و تجربیاتشان و هم‌چنین عدم حضور آنها در مذاکرات و تصمیم‌گیری‌های ناظر بر این حوزه می‌دانند. در مقاله حاضر، علاوه بر بیان انتقادات کلی فمینیست‌ها به این شاخه از حقوق و اسناد مربوط به آن، مسائل و مشکلاتی که زنان به دلیل و بر مبنای جنسیتشان در سه مرحله قبل از پناهندگی، در خلال رسیدگی به درخواست پناهندگی و پس از آن با آن مواجهند مورد بررسی قرار می‌گیرد.