خورشیدان برقع پوش

رها لک

تا قانون خانواده برابر: حال و روز خواهران افغان، حکایتی است پر از تیره روزی و رنج. افغانستان سرزمینی با قدمت بسیار که از سال 1921 که استقلالش را از انگلستان بدست آورد تا کنون کمتر دوره ی با ثباتی را در تاریخ خود شاهد بوده است که این موضوع نقش زیادی در وضعیت نابسامان زنان این کشور دارد. مطلب پیش رو گزارشی از وضعیت زنان افغانستان است به روایت یک زن افغان که شرایط زیست زنان را در این کشور از دوره امان الله خان تا دوران کنونی شرح می دهد.

 

خورشیدان برقع­ پوش

برقع ­پوشان کابل، قندهار و هرات، «عروسان تریاک» کشتزارهای خشخاش، کوچک ­مادران گوشه­ گوشه خاک تجاوز، زنان و دختران افغان زندگی محنت باری دارند. داستان افغانستان را شاید بهتر باشد که از زمان شاه «امان الله» و همسرش، ملکه «ثریا» تا روزگار معاصر مرور کرد تا واقعیت زندگی زن افغان به تصویر کشیده شود.

دهه اقبال خورشیدان برقع پوش

بیش از 80 سال پیش و پس از کشته شدن امیر«حبیب الله خان»، پادشاهی زمام امور افغانستان را در دست گرفت که اصلاحاتی بنیادی را دستور کار فرمانروایی خود قرار داد؛ اصلاحاتی که سرآغازی شد بر نهضت زنان افغان.

شاه امان الله به همراه همسرش، ملکه ثریا درجهت ایجاد ساختاری منسجم، به اصلاحاتی روی آورد تا شاید چندصباحی، خورشیدان محروم سرزمین­اش را به عرش کشانَد. این اصلاحات شامل مهیا کردن امکان تحصیل دختران تا درجه ابتدایی (همچون پسران)، منع نکاح دختران صغیر، از بین بردن بردگی خانگی و لغو قانون تعدد زوجات و اعزام نخستین گروه از دختران دانشجو به کشورهای اروپایی و ترکیه بود.

در سال 1920میلادی، انجمنی با عنوان «حمایت النسوان» به سرپرستی «کبری جان»، خواهر شاه جهت رسیدگی به اعتراضات زنان و دادخواهی از آنان در برابر بی­عدالتی و مظالم شوهرشان تأسیس شد. درهمین سال بود که درهای مکاتب (مدارس ابتدایی) به روی زنان گشوده شد و نخستین مکتب زنان با عنوان «مستورات» در کابل و با همکاری شاه و ملکه دایر شد.

در 17مارس 1921میلادی، نخستین شماره از مجله هفتگی زنان با عنوان «ارشاد النسوان» منتشر شد. این مجله حاوی مطالبی در زمینه ­هایی چون آزادی و استقلال زنان بود و انتشار آن تا پایان سال 1925میلادی ادامه یافت.

ملکه ثریا در سال 1927میلادی، شاه را در سفر بزرگ خود همراهی کرد. دیدار از ایران، ترکیه، روسیه، انگلیس، آلمان، فرانسه، ایتالیا، مصر و هندوستان شوق و انگیزه اصلاحات و پیشرفت را چنان در جان آنان زنده کرد که امان الله پس از بازگشت، سنت­گرایی و تعصبات بی­ریشه روسای قبایل را به شدت به باد انتقاد گرفت و بیش از پیش درجهت بازسازی و ارتقای سرزمین­اش گام برداشت.

 اما اصلاحات او به ویژه در رابطه با زنان، اعتراضات زیادی را با تحریک عمال داخلی و خارجی به دنبال داشت. «مجددی»ها که از بانفوذترین خانواده ­های روحانی شهر کابل بودند، فتوای کفر شاه را به دستخط 400 تن از علمای دینی رسانده و به ولایات گوناگون ارسال کردند. در این بین نیز عکس ­هایی از ملکه، نخستین زن افغان که کشف حجاب کرد و برقع خود را کنار زد توسط مخالفان به سراسر افغانستان فرستاده شد. بدین ترتیب مردم با تحریک احساسات مذهبی­ سر به شورش برداشتند. این وضع تا بدان جا ادامه یافت که شاه به اجبار در سال 1928میلادی «جرگه پغمان» را برای جلب پشتیبانی مجدد مردم دایر ساخت.

طبق دستور این جرگه آموزش برای زنان لغو، نکاح دختر صغیر جایز و ازدواج مردان با 4 زن بدون هیچ شرطی، آزاد شد. بدین ترتیب دهه اقبال خورشیدان برقع پوش افغان (1929- 1919میلادی) با برکناری و تبعید شاه و ملکه به پایان رسید.

دهه های افول اقبال خورشیدان برقع پوش

این شرایط تقریبا تا یکسال بعد و تا زمان روی کار آمدن نادرشاه، ادامه یافت اما در همین دوره بود که پس از برقراری یک ثبات نسبی، زمینه ورود دختران برقع­پوش پایتخت به مدارس میسر شد.

 به طور کلی، در دوره­های بعد- دوره ظاهرشاه، داوودخان – زنان به درجه­ای از آزادی دست یافتند اما با روی کارآمدن مجاهدین و طالبان، معادلات به گونه ای دیگر رقم خورد.

در فاصله سال­های 1989- 1979میلادی، سال­هایی که آمریکا علیه اتحاد جماهیر شوروی دست به مبارزه زده بود، با طالبان متحد شد . متحدی 12ساله که بعد از حوادث 11 سپتامبر دلیل قاطعی برای توجیه و تثبیت حضورامریکا در منطقه شد.

طالبان در زبان فارسی، جمع کلمه عربی «طالب» به معنای «شاگرد مدرسه قرآن» است. کودکان و نوجوانان –عموماً دارای اصلیت پشتو- از اردوگاه­های بزرگ پاکستان جمع ­آوری شدند و در مدارسی تحت نظارت پاکستانی ­های معتقد به آموزه­های ناب اسلامی تعلیم می دیدند. این کودکان در شرایطی سخت انضباطی، مملو از حس تنفر نسبت به زن، و نفرت از فرهنگ غرب آموزش می دیدند. عمدتا این احساس نفرت و انزجار تا جایی تقویت می ­شد که آنان نه تنها منکر وجود زن می ­شدند که حتی شأن او را تا حد حیوان خانگی یا کالا تنزل می ­دادند.

درفاصله سال­های 1996 تا 2001 میلادی، ده­ها حکم مبنی بر ممنوعیت حضور زنان در محیط کار، عدم ادامه تحصیل زنان، ممانعت مداوای زنان توسط پزشک مرد، ممانعت حضورزنان در اماکن عمومی به تنهایی و بدون برقع، توسط نیروهای طالبان به شکلی رسمی وضع و اجرا شد.

مجازات زنان با ضربات چوب و شلاق به دلایلی چون بالارفتن چادر، دیده شدن ناخن­های لاک­زده و نگهداری نوارکاست در خانه اجراشد. همچنین صدور و اجرای احکامی چون اعدام و سنگسار در ملا عام صرفا به دلایلی همچون حضور زنی در جوار مردی بیگانه، تنها گوشه­ای از زخم به چرک ­نشسته بر پیکره نیمی از جمعیت این سرزمین است.

دیدگاهی که رهبری طالبان بر اساس آن، زن را محدود می­ کنند و به گسترش فرهنگ و سازمان­های به­ غایت متحجر و اسلام­ گرای خود می­ پردازند، این است که « زن به جهت طبیعتش، موجودی ضعیف است و در برابر وسوسه، آسیب­پذیر. پس اگر بدون مراقبت نزدیکانش برای خروج از خانه رها شود، توسط مردانی که صرفاً به دنبال لذت خود هستند، به گناه آلوده خواهد شد». نکته جالب اینجاست که همین موجود فطرتا ضعیف! زمانی که با رعایت تمامی این برحذربودن­ ها، مورد سوء­استفاده و آزار مردان واقع می­ شود، باز هم گناهکار قلمداد می شود؛ زیرا بدون شک خودش عاملی تحریک­کننده و اغواگر! بوده است.

شرایط  خورشیدان برقع پوش بعد از 11 سپتامبر

اما رخداد 11 سپتامبر 2001، برگ دیگری از دیکتاتوری و تحجر حاکم بر افغانستان را ورق زد. واکنش نابهنگام و غافلگیرانه نیروی نظامی ایالات متحده برای سرنگونی طالبان- متحد دیرین و مخالف امروزین- در ماه­ های اکتبر و نوامبر 2001، همه جهانیان و به ­ویژه مردم افغانستان را مبهوت کرد.

بهانه حمله «سرکوب گروه­های القاعده، طالبان و رهایی مردم افغان و به­ ویژه زنان از چنگال جنگ­های داخلی 30ساله و رژیم ضدانسانی! طالبان» عنوان شد. هدف از حضور نیروهای ناتو هم حفاظت از زنان در قبال تجاوزات خشونت‌بار و بازگرداندن عزت و حقوق انسانی آنان اعلام شد.

امروز، پس از گذشت این سال­ها، وقتی که این بهانه­ها را کنار می ­زنیم و گردش روزگاران همچنان نابسامان افغانستان را سیر می­ کنیم، چیزی جز تداوم سیاست جنگ طلبی آمریکا و هم­ پیمانانش در راستای کسب منافع شخصی خودنمایی نمی ­کند. در حقیقت «جنگ» ابزار ادامه سیاست ­های استثماری و انحصارطلبانه این دست از ابرقدرت‌هاست. حقوق بشر و دموکراسی نیز تنها دستاویزی برای تجاوز و لشکرکشی ­های مشروع برای آنان است. شکی نیست که نظام سرمایه ­داری امروز، صرفاً یک نظام اقتصادی محض نیست و به طور قطع رقابت ­های نظامی جهت حفظ و پشتیبانی از منافع آن، لازم و ضروری است. گو اینکه دست نامرئی بازار نیاز به مشتی نامرئی دارد و این مشت نامرئی – که این روزها و با ادامه لشکرکشی های آمریکا چندان هم نامرئی باقی نمانده است- نامش ارتش، نیروی هوایی و تفنگداران دریایی آمریکاست.

وجود و حضور یک دشمن خارجی، دشمنی که دیروز کمونیسم بود و امروز تروریسم و پیاده کردن طرح­ هایی یکی پس از دیگری درجهت تأمین کنترل نظامی آمریکا (جنگ علیه تروریسم، علیه تجارت موادمخدر و علیه تولید تسلیحات کشتار جمعی)، تنها راهکارهایی برای به روز کردن ایدئولوژی به مرور فرسوده شده سرمایه­ داری است.

دولت آمریکا، رژیم قرون وسطایی طالبان و اربابان القاعده را به ظاهر از میان برداشت اما به جای آن، جنگ سالاران اتحاد شمال را به صحنه کشاند که برادران عقیدتی طالبان اند و به اندازه آنان و حتی بیشتر ضد دموکراسی هستند. درکنار آن نیز حکومتی دست‌ نشانده چون حکومت حامد کرزای را به اریکه مجازی قدرت نشاند. نتیجه آن چیزی است که امروز به اعتراف سازمان ملل، در افغانستان تحت حاکمیت آمریکا، شاهد بسط یافتن دولت موادمخدر هستیم.

هیچ کس منکر ددمنشی طالبان و اصلاحات کرزای نیست، اما این نکته هم پوشیده نیست که دراین مدت، صرفاً مطالبات و رفرم­ هایی صورت گرفته که قابل ­پذیرش صاحبان خارجی و دست­ اندرکاران این بازی است. به‌ طور قطع سنگ­ اندازی­ هایی نیز در مسیر نوسازی و تقویت جامعه مدنی افغانستان بویژه در راه جنبش زنان صورت گرفته است. امضای قانون «احوال شخصیه» توسط کرزای و استقبال طالبان از این امر شاهدی بر این مدعاست. علم کردن وزارت زنان افغانستان که اجباری از جانب جامعه بین­الملل است زیرا این وزارت خانه تقریباً دارای هیچ­گونه وظیفه اجرایی نیست. فعالیت ­این وزارتخانه صرفاً محدود به ارائه پیشنهادات به سایر وزارتخانه­ها و همکاری محدود و کنترل شده با سایر سازمان­های بین­الملل و مدافع حقوق بشر است.

هرچند مردان، زنان و کودکان همگی سهم­ گیران و قربانیان کشتار جمعی­اند اما در این بین، زنان همواره به دلیل فشارها و تعلقات قومی و فرهنگی خود، مورد استثمار جنسی مضاعفی واقع می­ شوند. زنانی که از شرایط جنگی جان سالم به در برده اند امروز به دلیل نابسامانی­های ناشی از جنگ، دچار مرگ اجتماعی شده اند.

«عروسان تریاک» ،مادران 12 ساله تصویر تلخ زن افغان

 برخلاف آنچه ادعا می شود که ناتو نیروهای خود را از افغانستان خارج می کند، کمک­های مالی سازمان­های بین الملل به این کشور سرازیراست و جنگ ­طلبان تحت شدیدترین فشارها و حملات قرار دارند اما تصویر عادی زندگی امروز زنان و دختران افغان بیانگر حقایق به­غایت تلخیست.

افغانستان امروز، کشوری­ با امید به زندگی کمتر از 45سال است. افغانستان در زمینه توسعه انسانی رتبه 175 را در بین 177 کشوردارد. کشوری­ که شمار مرگ‌ و میر مادران به هنگام زایمان از هر 100هزار نفر، 1900-1600 تن است. کشوری که از 50 هزار زن ساکن در کابل، 65% آنان تنها خودکشی را راه ­نجات خود می ­دانند. کشوری که 80% دختران زیر 18 سال آن و زنانش به زور وادار به ازدواج می ­شوند یا به بَدَلِ پول و یا به بهانه پیشکش به عاریه داده می شوند. افغانستان کشوریست که 90% تریاک جهان را تولید می­ کند و عروسان تریاک را در دل خود جای داده است. کشوری که کوچک­ مادران 12ساله­اش، کودکی­شان را با درد در آغوش ­کشیده ­شدن­ ها توسط همسران و آغوش گرفتن­ های کودکان ­شان دوره می­ کنند. کشوری که مادران آن، فرزندان خود را به بهای 24-10 دلار معامله می­ کنند. افغانستان امروز کشوریست که هر زن در آن، کماکان مایملک مردان تلقی می ­شود.

خشونت علیه زنان، شرایط نامناسب زنان برای زندگی، آزار توسط پدر و دیگر اعضای خانواده، گرسنگی، فقر و بی خانمانی هدایتگر و تعیین­کننده سرنوشت و زندگی مادران امروز و فردای افغانستان است.

باید پذیرفت که زنان افغانستان طی این سال­ها، تحت ستم دوگانه­ای هم از سوی مردان و هم از سوی فقر اجتماعی حاکم بر جامعه قرار گرفته­اند. زنان جورکشان هرگونه ستم جنسی و روانی بوده و هستند. عدم وجود دادگاه­های خانواده و قوانین دارای ضمانت اجرایی و حافظ منافع زنان، فشار سنن بی­پایه و ناپسند (که حتی با نبود محسوسِ نیروهای طالبان، همچنان در اذهان مردم و در بطن زندگی آنان نهادینه شده است)، عدم آگاهی زنان (حتی از حقوق هرچند ناچیز و جانبدارانه فقهی و دینی خود) و ضعف تشکل ­های مستقل زنان، فشار مضاعفی بر گرده نسل­ آفرینان این خاک است.

شکی نیست که چنین اوضاع اسفبار و هولناکی را نمی ­توان و نباید جدا و فارغ از اوضاع سیاسی افغانستان دانست. تمامی این فجایع مسائلی را پیش­روی قرار می­دهد که غفلت لحظه ­به ­لحظه از آن­ها، به بهای نابودی یک نسل تمام می­شود. تلاش برای ایجاد بستری مناسب و تقویت جامعه مدنی افغانستان، بازتعریف اولویت­ها و ضروریات عمده درجهت بازسازی این کشور، آموزش و جست­وجوی کافی و مستمر برای کسب ابزارهای مناسب در راستای دفاع از حقوق انسانی مردم این سرزمین و بالاخص کودکان و زنان این دیار از جمله این مسائل است. تحقق این اهداف مسلما سدی در مقابل چنین انسان کشی­هایی خاموش و مرسوم خواهد بود. دختر امروز، خورشید افغان، آبستن نطفه رهایی و تعالیست، باشد که آن را به بار نشاند.

منابع:

« ویروس لیبرال» «سمیر امین»

«زنان مخالف جنگ» «مارلن توینینگا»

«مانیفست ضدسرمایه­داری» «آلکس کالینیکوس»

پاسخ دهید

لطفا نظر خود را وارد کنید
لطفا نام خود را اینجا وارد کنید

نگاهی اجمالی به باشگاه زنان بروکساید و اعتصابات معدن هارلن در ۱۹۷۳

برگردان: سروناز احمدی
بیدارزنی: «طرف کی هستید؟» سرودی است که کارگران اعتصابی معدن هارلن در دهه ۱۹۳۰ در اعتصابات خود آن را می‌خواندند. این سرود را فلورنس...

گزارشی از قتل فائزه: ساحره‌ای که علیه پدرش می‌شورد

فاطمه کریمی
بیدارزنی: در تاریخ یکشنبه ۱۱ مهر ۱۴۰۰ انتشار خبری در صفحه شخصی اینستاگرام یکی از پزشکان بیمارستان کوثر سنندج به‌نام «ایمان نوابی» توجه بسیاری...
بررسی مشاغل خانگی زنان فرودست و بی‌ثبات‌کار با محوریت

نقد عملکرد استارتاپ‌های غذای خانگی

شکیبا عسگرپور
افزایش فقر حداکثری در جامعه، تولید یک پنجم ناخالص ملی از طریق کار زنان در خانه و یا موقیعت نابرابر در بهره‌مندی از فرصت‌های...

نوشته‌های مرتبط

گزارشی از قتل فائزه: ساحره‌ای که علیه پدرش می‌شورد

فاطمه کریمی
بیدارزنی: در تاریخ یکشنبه ۱۱ مهر ۱۴۰۰ انتشار خبری در صفحه شخصی اینستاگرام یکی از پزشکان بیمارستان کوثر سنندج به‌نام «ایمان نوابی» توجه بسیاری...
بررسی مشاغل خانگی زنان فرودست و بی‌ثبات‌کار با محوریت

نقد عملکرد استارتاپ‌های غذای خانگی

شکیبا عسگرپور
افزایش فقر حداکثری در جامعه، تولید یک پنجم ناخالص ملی از طریق کار زنان در خانه و یا موقیعت نابرابر در بهره‌مندی از فرصت‌های...

در باتلاق‌های‌ قومیت، نقدی مارکسیستی پیرامون «استراتژی‌های خروج» لیبرال

شهرزاد مجاب، برگردان: میترا حقی
بیدارزنی: این مقاله استدلال می‌کند اگر سیاست‌ ضد نژادپرستی در زمین قومیت بجنگد، شدیداً محدود به شرایطی می‌شود که نژادپرستی به آن تحمیل می‌کند....

مربیان مهدکودک بدون حمایت قانون کار

متین یزدانی
بیدارزنی: بر خلاف باور عموم، فردی که در حوزه کودک مشغول به کار است، با مشکلات ویژه‌ای روبه‌رو است. یکی از مهم‌ترین مشکلات مربیان...