تفکیک، روی دیگر تبعیض

جعفر مرتضوی
0

تا قانون خانواده برابر: تفکیک جنسیتی که این روزها با اشاره و تاکید نهادهای حکومتی-دولتی در حال تزریق به بدنه­ های دانشگاه های ایران است و امسال با شروع سال تحصیلی دانشگاهی اهتمام جدی­تری نسبت به سال­های گذشته به وسیله­ ی سهمیه­ بندی­ های جنسیتی در هنگام ثبت نام، تفکیک فضاهای عمومی دانشگاهی، از سرویس­های حمل­ و ­نقل دانشجویان گرفته تا کلاس­های درس، به اجرای آن شده، در ایران بی­ تجربه نیست. از دانشگاه­هایی مثل الزهرا یا امام صادق حرف نمی­زنم که فضای یکسره زنانه یا مردانه­ شان بحث تفکیک را پیش از آنکه بوجود بیاید، مسکوت گذاشته ­اند و عملا نمی­ توانند امروز نمونه مناسبی از سیستم کنترل، نظارت و تنبیه­ی که برای جداسازی فضاهای دانشگاهی به زنانه مردانه نیاز است، به دست دهند.

«دانشگاه قم» یک دهه و نیم است که بر اساس مدل تفکیک جنسیتی در دانشگاه­ها، در یک مجموعه بزرگ با استفاده از ساختمان­های مجزا، دانشجویان دختر و پسر پذیرش می­ کند و از زمان ورودشان به دانشگاه با مینی ­بوس های تفکیک شده آن­ها را به ساختمان­های مجزا با کتابخانه های مجزا و سایت اینترنتی مجزا، فضاهای روباز مجزا و درنهایت کلاس­های مجزا راهنمایی می­ کند و با استفاده از نیروهای حراست و نگهبانان ساختمان­ها بر این تفکیک نظارت کامل دارد.

اینکه این سیستم تفکیک و همینطور نظارت و تنبیه­ی که این نوع جداسازی نیاز دارد چطور روان جوانانی که مشتاق تجربه­ ی دنیای جدید بزرگسالی، شناخت خود در جامعه و پرورش استقلال ذهنی و روانی خود هستند را به بازی می گیرد و آن را تحقیر و زخم­ خورده می کند نکته­ ی بسیار قابل تاملی است که امیدوارم به آن در فرصت دیگری بپردازم اما موضوعی که این مقاله برای نوشتن انتخاب کرده چیز دیگری است. اینکه چطور تفکیک جنسیتی در دانشگاه­ ها منتهی به تبعیض جنسیتی می شود. مثالهایی که خواهم زد برگرفته از مشاهداتی است که از تحصیل و فعالیت در چنین دانشگاهی –دانشگاه قم- داشته­ ام.

جامعه­ ی مردسالار سابقه­ ی طولانی در حذف زنان از عرصه­ های عمومی و دور کردن آنان از منابع و قدرت داشته است. این حذف زن از عرصه­ های عمومی آنقدر پیش می­ رود که فضای مردانه با دسترسی بالایی که بر منابع پیدا می­ کند تبدیل به جریان اصلی صاحب قدرت و کنترل کننده می شود، تا آنجا که امروز به راحتی می ­توان مشاهده کرد عرصه­ ی عمومی و عرصه­ ی مردانه مترادف یکدیگر شده­ اند. تفکیک جنسیتی بارزترین شکل دسترس­ ناپذیر کردن منابع و فضای عمومی جامعه برای زنان است.

در دانشگاهی که من تحصیل کرده ­ام و می ­بینم در حال تبدیل شدن به الگویی برای تفکیک در دانشگاه­های دیگر است در بخش­های مختلف می­ توان این دسترسی محدود شده و پرمانع را مشاهده کرد. می ­توان مثال­های متعددی زد. البته تفکیک باتمام هیبت و در کلیتش تبعیض زا است، شاید ذکر جزئیات باعث شود این فکر پیش آید که با حذف آن جزءجزء می­ توان بار تبعیض ­آمیز تفکیک جنسیتی را حذف کرد اما واقعیت این است که بنابر تعریف و کارکردی که برای تفکیک و رابطه­ اش با تبعیض بیان شد هرچند ممکن است بتوان با تمهیداتی شکل اتفاقاتی که در دانشگاه ­های دیگر می­ افتد را تغییر داد اما ماهیت تبعیض ­زای تفکیک تنها شکل­های جدیدتر و بدیع­تری از تبعیض و نه حذف آن را نشان ما خواهد داد. اما چند وجه تبعیض ­زای تفکیک در دانشگاه قم:

از محیط­ هایی که در هر دانشگاهی تعبیه می­ شود اتاق­های اساتید است که در ساعات آزاد، دانشجویان برای پیگیری فعالیت­هایی که در کلاس پیش­بینی می­ شود یا مورد مشورت قرار دادن اساتید یا هر تماس دیگری که بین دانشجو و استاد خارج از ساعت کلاسی ممکن است روی دهد مورد مراجعه ی مستمر دانشجویان است. از آنجا که از ورود دانشجویان پسر به هر شکلی به قسمت زنانه ­ی دانشگاه قم جلوگیری می­ شود اتاق­های اساتید مرد در قسمت مردانه­ ی دانشگاه در نظر گرفته شده است. دانشجویان دختر برای مراجعه به اساتید مرد لازم است با هماهنگی قبلی و زیر نگاه فضای مردانه شده و کنترل ماموران حراست با استادان خود ملاقات کنند.

در فعالیت­های فرهنگی-اجتماعی شکل نظارت عریانی و خشونت عمده ­تری دارد. در فضای تفکیک شده هر عملی رنگ و بوی جنسیتی به خود می­ گيرد و تمام کلیشه ­های جنسیتی را با خود به همراه می­ آورد. برای مثال گروهای جداگانه­ ی تئاتر دختران و پسران تشکیل می­ شود. با این تفاوت عمده که که وقتی پسران تئاتر برگزار می­ کنند می ­توانند در سالن عمومی دانشگاه همه ­ی دانشجویان-اعم از دختر یا پسر- را به دیدن تئاتر خود دعوت کنند اما تئاتر دختران با همه­ ی آن کلیشه­ هایی که تفکیک بر آن سوار کرده فقط اجازه دارد تماشاگران زن داشته باشد. اگر اینطور که این روزها تفکیک در حال سرتاسری شدن در دانشگاه­ها است باید منتظر جشنواره­ های جداگانه­ ی دانشجویی هم باشیم و این تفکیک و تبعیض ­اش را در تمام شئون جامعه سلسله­ وار باز دید.

تبعات تفکیک در دانشگاه فقط مختص دانشجویان نیست و کارمندان و اساتید زن، و با نگاهی دیگر آینده ی دانشجویان دختر را هم پیشا پیش تحت تاثیر قرار می­ دهد. اندیشه ­ی تفکیک جنسیتی که در پس اندیشه خود انسان­ها را در حد اندام­های جنسی تنازل داده و از آن­ها با عناوین اشیائی چون پنبه و جرقه یاد می­ کند که باید از کنار هم قرار دادن شان اجتناب کرد، تدریس اساتید زن را برای دانشجویان پسر مناسب نمی داند و آنها را تنها برای آموزش دختران در نظر می گیرند. در شرایطی که این اساتید عملا هیچگونه تماسی با قسمت عمده ای از دانشجویان ندارند پس لاجرم نمی توان آن­ها را در قامت مدیر گروه یا معاون و رییس دانشکده و امثال آن دید. همچنین در دوره های بالاتر از کارشناسی که همکاری علمی دانشجو و استاد بیشتر می­ شود عملا اساتید زن از نظارت، راهنمایی و همکاری با دانشجویان پسر در تدوین و همکاری در چاپ مقاله و تولید پایان­ نامه محروم خواهند بود.

همین اتفاق با همین ویژگی­ ها برای کارمندان زن دانشگاه نیز می ­افتد، و در قسمت زنانه دانشگاه همیشه در سایه­ ی ساختمان مردانه و کارمندان و مدیران مرد قرار می­ گیرند.

پس مشخص است که تفکیک جنسیتی نه تنها بر دوران تحصیل دانشجویان که بر آینده­ ی شغلی دانشگاهی آنها، چه در مقام استاد یا کارمند نیز تاثیر خواهد گذاشت.

این چند نمونه تنها برای داشتن تصویری از فضای تفکیک جنسیتی شده ارائه شد و مثال­ها را می­توان تا هر مکان جمعی که تفکیک در آن اجرا می­ شود ادامه داد و نشان داد که چگونه تفکیک خود به تنهایی می­ تواند عامل تبعیض ­زا باشد. تفکیک را نباید به شکل ساده، جدا ساختن مردان و زنان از هم دید، بلکه تفکیک آنچنان که امیدوارم در مثالهایی که ذکر شد روشن باشد ادامه ی اندیشه­ ی پرده ­نشین ساختن زنان است. اندیشه­ ای که امیدوار است بتواند در دانشگاه نیز اندرونی­ ای چون خانه با کیلومترها فاصله از شاهراه­ های اصلی جامعه بسازد و پس از پایان تحصیلات زنان را به همان اندرونی قبلی برای کدبانوی مدرک­ دار باسواد خوبی بودن و مادر مدرک­ دار باسواد خوبی بودن بازپس ­بفرستد و در این سیل باسواد هم اگر کسانی بخواهند برای جامعه­ شان کاری کنند همیشه جایی زیر سایه­ ی مردی کاری برای انجام دادن پیدا خواهد شد.

پاسخ دهید

لطفا نظر خود را وارد کنید
لطفا نام خود را اینجا وارد کنید