{{تا قانون خانواده برابر:}} در سال های گذشته بیش از پیش به بحث «دورکاری» به عنوان روشی نوین در راستای سیاست های اتخاذ شده برای کاهش جمعیت شهری (بنچیمو، 1984) و شیوه ی جدیدی از اشتغال در سازمان ها و ادارات (بویوین و آبرت، 1996) و همچنین روشی جهت ایجاد توازن بین کار و خانواده (دوکزبری، هیگینس و نیوفلد، 1998) توجه شده است. در این ارتباط تحلیل های گوناگونی از سوی تحلیلگران متفاوت ارائه گردیده (بیلی، 1999؛ کورلند، 1996) اما تعداد زیادی از تحلیلگران امریکای شمالی توجه خود را بر موضوع چگونگی ایجاد زیرساخت های مناسب جهت ایجاد ارتباطات کاری از راه دور متمرکز نموده اند. به دلیل آنکه تا به امروز غالباً تحلیلگران به مسئله دورکاری به عنوان یک مسئله کاملاً تخصصی نگاه کرده اند نه یک موضوع عمومی در بازارکار، عملاً مطالعات جنسیتی فمینیستی در این زمینه صورت نگرفته است. محققان ما در این مقاله سعی کرده اند تا تصویر کلی را از مسئله دورکاری و اینکه به چه کسانی افراد دورکار گفته می شود (با توجه به جنسیت) ارائه نمایند. در این مقاله، همچنین سعی کرده ایم که با اتکا بر تفاوت های جنسیتی، نوع وظایف محول شده در چارچوب دورکاری، استقلال در تصمیم گیری بر انجام دورکاری و… دلایل خود را برای تئوری رویکرد تفکیک جنسیتی در بحث دورکاری ارائه نمائیم. مزایا و معایب دورکاری برای زنان و مردان نیز مورد مطالعه قرار خواهد گرفت.

{{1- مرور ادبیاتِ تحقیق}}

علیرغم آنکه در سال های گذشته بسیاری از مطبوعات و خبرگزاری ها به بحث دورکاری پرداخته اند اما متأسفانه تا به امروز تحقیقات علمی بسیار کمی در این زمینه صورت گرفته است. هرچند در کانادا و بسیاری از کشورهای اروپایی توجه به این مسئله در سال های گذشته افزایش یافته اما در بسیاری از مطالعات انجام شده به نادرست «دورکاری» هم ردیف با «اشتغال در خانه» قرار داده شده است. در این مطالعات، نگاه جنسیتی بسیار کم رنگ بوده و در موارد محدود دیگر، این بررسی ها در گروه-های کوچک که اغلب کارفرمایان را در بر می گرفته اند صورت پذیرفته است.

تحقیقات و مطالعات انجام شده در این مقاله، از بررسی هایی که در گذشته صورت گرفته متفاوت است. بدین ترتیب که جمعیت آماری مورد بررسی بر جمعیت کبک (بخش فرانسوی کانادا) متمرکز یافته است. همچنین مطالعات بر روی شش سازمان و چگونگی تفکیک جنسیتی در آنها انجام گرفته است.

در این بررسی ها تنها شکل نوینی از کار درخانه که مبتنی است بر استفاده از فنآوری اطلاعات (IT) مورد بررسی قرار می گیرد، نه تمامی اشکال کار در خانه؛ همانطور که فلستد و جیسون (2000) در مطالعات خود به بخصوص در کتاب اخیر خود به آن اشاره داشته اند. این متد نوینِ کار در خانه که ترجیحاً به آن «دورکاری» گفته می شود امروزه در اروپا بسیار مورد توجه قرار گرفته است.

مطالعات صورت گرفته بر دورکاری تا به امروز کمتر بر موقعیت های شغلی و استقلال افراد در برگزیدن این شیوه نوین کاری تمرکز داشته اند. برخی از تحقیقات انجام گرفته در بریتانیا صرفاً به وظایف محول به افراد دورکار توجه داشته است. به طور مثال، هافر (1992) اعلام نمود که انجام پذیرفتن برخی از کارها در صنعت مد از طریق دورکاری غیرممکن است.

بنابراین بر آن هستیم تا در مطالعاتمان به تجزیه و تحلیل بیشتر دورکاری از منظر جنسیتی بپردازیم. بسیاری از مطالعات صورت گرفته تا به امروز نگاه جنسیتی به مسئله دورکاری نداشته اند بلکه به این موضوع تنها به عنوان شیوه ی نوین کاری پرداخته اند. مطالعات پایه ای انجام شده توسط کرن و شومان (1989) تنها بر روی شکل جدیدی از اشتغال و پایان تقسیم کار بدون در نظر گرفتن این نکته که {{آیا جنسیت می تواند پارامتر مهمی در این نوع تقسیم کاری در سازمان ها باشد}}، انجام گرفته است.

در این مقاله بررسی های صورت گرفته در سال 2000 در ارتباط با موضوع دورکاری و نتایج به دست آمده از آن نیز ارائه می شود. این مقاله سعی دارد بر سوال های مطرح شده که در ذیل به آن ها اشاره خواهیم کرد با موضوع رویکرد و تفاوت های جنسیتی بپردازد، سوال هایی هم چون: به چه کسانی «دور کار» گفته می شود (از نگاه جنسیتی، سن و وظایف آنها)؟ چه دلایل و پارامترهایی بحث دورکاری درسازمان ها را مطرح می کند؟ به طور مثال امروزه به دورکاری به عنوان یک رویکرد نوین اشتغال جهت ایجاد توازن بین کار و خانواده نگاه می شود. و نهایتاً، این سوال که میزان رضایت افراد دورکار از نوع کار خود و فواید و زیان های این نوع اشتغال برای زنان و مردان تا چه میزان است؟

{{2- روش تحقیق}}

مطالعات انجام گرفته در این مقاله در ارتباط با بحث دورکاری در سه مرحله به دست آمده است: مرحله اول شامل جمع آوری و بررسی مدارک و مستندات موجود و مطالعه بر روی آنها جهت ارائه تصویر کلی از بحث دورکاری در کشورهایی نظیر کانادا، امریکا، اروپا و ایالت هایی چون کبک بوده است. در مرحله دوم، پرسشنامه ای در بین جمعیت ایالت کبک جهت ارزیابی عواملی چون میزان رضایت افراد دورکار از کار خود، فواید و زیان های این نوع اشتغال برای زنان و مردان ارائه گردیده است. سپس تعدادی از افراد که با مسئله دورکاری به طور مستقیم در ارتباط بوده را مشخصاً انتخاب کرده و به بررسی تجربیات فردی آنها پرداخته شده است. لازم به ذکر است که تا به حال، محدوده و حوزه «دورکاری» و تجربیات فردی در این باره در هیچ مطالعه و بررسی به دست نیامده است (برخلاف «کار در خانه» که از آن به عنوان کاری مقطعی و روزمزد برای زنان یاد می شود). این کمبود با نتایج به دست آمده از نظرسنجی هایمان جبران گردید. سرانجام، مطالعاتمان بر شش سازمان و مصاحبه با 63 دورکار که شامل تعدادی کارفرما و کارمند بود، به پایان رسیده است.

امید است که در این مطالعات توانسته باشیم به نتایج متنوع و جامعی دست بیابیم. در نمونه آماری مورد برررسی سعی شده است گروه های مختلفی لحاظ گردد مثلن بررسی سازمانهای بزرگ و اتحادیه ای در مقابل شرکت ها و ادارات خصوصی؛ افراد دورکار که به پیشرفته ترین تکنولوژی های ارتباطی دسترسی دارند در مقابل افرادی که دسترسی به امکانات متوسط تری دارند؛ سازمانهایی که دارای مدیریت پیشرفته و مدرنی هستند در مقابل سازمان هایی که مدیریت سنتی تری را دارند و… همه و همه را مورد پوشش قرار دهیم. در این مطالعات، با افرادی تحت عنوان مشاور جهت انجام برنامه های دورکاری در سازمان نیز ملاقات داشته ایم. این برنامه، از مدیران (ناظران و مسئولان برنامه)، افراد دورکار، واحدها، بخش های فنآوری اطلاعات و سایر همکاران تشکیل شده است. در مصاحبه های صورت گرفته توانستیم اطلاعات فردی و سازمانی مناسبی را به دست آوریم. همچنین به جنبه های اجتماعی و ارزیابی برنامه های آن توجه نموده ایم. این شبیه سازی، مصاحبه های چهره به چهره بر اساس پاسخ به پرسشنامه ها پایه ریزی شده است. پاسخ به بسیاری از این پرسشنامه ها توسط افراد دورکار در خانه های خود تنظیم گردیده و تمامی مصاحبه های انجام شده به مدت یک و نیم تا دو ساعت ضبط گردیده اند. تمامی موارد مطالعاتی و نتایج به دست آمده برای هر سازمان براساس تجزیه و تحلیل مصاحبه ها و پرسشنامه های پرشده انجام گرفته است. اطلاعات ارائه شده در این مقاله براساس یافته های دو مرحله پیشین به دست آمده است.

{{3- گستره دورکاری}}

نبود یک تعریف مشترک از دورکاری موجب شده که تعیین کمیت این پدیده با مشکل روبرو گردد. در حقیقت، بر اساس تعریف به دست آمده، دورکاری می تواند اشکالی از کار به صورت الکترونیکی در خانه یا سایر مکان ها را پوشش دهد. گستردگی تعریف دورکاری بسیار فراتر از ارزیابی آن به یک محدوده یا یک کشور است. نمونه های متعدد به دست آمده توسط فلستد و جیسن (2000) نشانگر آن است که تصمیم گیری در ارتباط با مشخص نمودن حوزه و محدوده دورکاری به علت تعاریف متعدد به دست آمده در بررسی های مختلف، بسیار دشوار است. در بیشتر موارد، بررسی های صورت گرفته برای تعیین محدوده دورکاری، بر اساس اطلاعات موجود از کار در خانه بوده و به ندرت پردازش و بررسی های انجام گرفته متکی بر اطلاعات مختص به پدیده دورکاری است. به همین علت تعاریف به دست آمده غالباً مبهم و نامفهوم است.

همچنین، دورکاری اغلب به کار در خانه و کارهایی که به طور کلی در خارج از محدوده کار و از طریق الکترونیکی انجام می گیرد ارجاع داده می شود. امروزه در کشورهای اروپای مرکزی بویژه کشورهای انگلیسی زبان، اشتغال کارمندان از طریق مراکز کنترل از راه دور و کار کردن از طریق مراکز ماهواره ای، بسیار رایج است؛ نوعی از اشتغال که به ندرت مشابه آن در کبک مشاهده می شود.

همچنین برای وضعیت دورکاری، تعاریف ضعیفی صورت گرفته است. فرد دورکار می تواند به صورت تمام وقت درخواست کار داشته باشد که خود اشتغالی را نیز در بر می گیرد. همچنین، فرد دورکار می تواند به صورت نیمه وقت فعالیت داشته باشد.

در سال 1994 نتایج آمار به دست آمده از کمیسیون ارزیابی و برآورد اروپا (CEE,1944) نشانگر آن بود که درصد افراد دورکار در کشورهای مختلف متفاوت بوده و همین امر موجب ایجاد تعاریف مختلفی از دورکاری درنقاط مختلف دنیا شده است.

کمسیون اروپا همچنان متذکر شده است که قصد دارد با افزایش جمعیت افراد دورکار به 10 میلیون نفر موجب کاهش آلودگی، تراکم شهری و دیگر مشکلات مرتبط با توسعه شهری گردد. در جدول 2 که حاصل مطالعات دیگری در اروپاست، درصد افراد دورکار که حداقل نیمی از زمان کاری خود را در خانه می گذرانند، نشان داده است. قابل ذکر است که نتایج بدست آمده لزوماً برای تمامی کشورها مصداق پیدا نمی کند و می تواند از کشوری به کشور دیگر متفاوت باشد.

مطابق با اطلاعات جدول 2، میانگین و متوسط درصد افراد دورکار در کشورهای اروپایی ثابت به نظر می رسد اما در برخی کشورها (ایرلند و بریتانیای کبیر) تغییرات ناگهانی مشاهده شده است.

در امریکا، اطلاعات مربوط به نیروی کار نشان می دهد که در سال 1991، 20 میلیون نیروی کار از خانه مشغول به کار بوده اند که 18.3 درصد کل نیروی کار در امریکا را تشکیل می دهند. درسال 1994، برخی اطلاعات نشانگر 8 میلیون دورکار با تعریف سختگیرانه تری بوده اند. برخی پیش بینی ها حکایت از آن دارد که در سال 2000 باید حدود 20 میلیون دورکار وجود داشته باشد.

آمار ارائه شده از سوی دولت کانادا نشانگر آن است که تعریف و ارزیابی محدوده دورکاری تا چه میزان مشکل است. آمار ارائه شده در سال 1991 نشانگر آن بود که 5.8 درصد از کارمندان در کانادا در خانه اشتغال دارند و در سرشماری های انجام گرفته در سال 1991 رقم افراد دورکار 6.2 درصد اعلام گردید. جالب توجه است که هر دو رقم اعلام شده درست بوده و اختلاف آنها صرفاً به دلیل تعریف متفاوت از دورکاری بوده است. آمار اخیر ارائه شده در سال 2000 بیانگر آن است که درصد افراد دورکار به 8 درصد افزایش یافته است.

علیرغم مشاهده روند افزایشی اما از 10590 نفر شرکت کننده در نظر سنجی مان تنها 4 درصد اعلام کرده اند که در محدوده تعریف شده از دورکاری که ما مد نظر داشته ایم به عنوان فرد دورکار محسوب می شوند. ازاین تعداد 58.8 درصد خوداشتغال [[Self- employed]] هستند ، 35 درصد در اتحادیه کارگری قرار نمی گیرند و 6.6 درصد شامل اتحادیه کارگری می شوند. بدیهی است، ما تعریف دقیقی از دورکاری را مد نظر قرار دادیم، که به مورد آن افرادی که از فنآوریهای ارتباطی استفاده نمی کنند، در این تعریف قرار نمی گیرند. قابل توجه است که در بررسی های صورت گرفته متوجه شدیم 60 درصد از افراد بیش از دوسال است که دورکاری انجام می دهند. 11 درصد کمتر از شش ماه و 28 درصد بین 6 تا دو سال. اطلاعات و بررسی های انجام شده حکایت از افزایش و رشد دورکاری به میزان 2 درصد در دهه اخیر دارد که پیش بینی می شود این روند افزایشی در سالهای آینده ادامه خواهد یافت.

{{4- به چه کسانی دورکار گفته می شود؟}}

فرد دورکار به فردی گفته می شود که وظایف مرتبط با شغل خود را در خانه انجام داده و بوسیله کامپیوتر و غالباً از طریق اینترنت و یا بر روی دیسکت با مشتری یا دیگر همکاران خود در ارتباط است. این تعریف افراد خود اشتغال را نیز شامل می شود. اگرچه در بررسی های صورت گرفته شده بیشتر حقوق و مزایای دریافتی کارگران مبنا قرار گرفته است اما برای مقایسه بهتر اطلاعات به دست آمده از مصاحبه های صورت گرفته شده، در برخی موارد آمار به دست آمده از افراد تمام وقت نیز لحاظ گردیده است.

{{4.1- ویژگی های فردی افراد دورکار}}

نتایج به دست آمده در زیر ماحصل مطالعات ما بر روی افراد مزدبگیر بوده است:

– تعداد مردان (58.8%) بیشتر از زنان (41.2%) است؛
– اغلب افراد دورکار بین 26 تا 45 سال سن داشته اند (70 درصد) و 41.7 درصد بین 35 تا 45 سال بوده اند؛
– 47 درصد از افراد دورکار متأهل دارای فرزند و 22.7 درصد بدون فرزند بوده ان. 19.4 درصد افراد، مجرد و بدون فرزند بوده اند؛
– 60.6 درصد افراد دورکار دارای تحصیلات دانشگاهی، 25.6 درصد دارای مدرک دیپلم و 12.5 درصد دارای مدرک متوسطه بوده اند.

موارد به دست آمده در ذیل از افراد دورکار تمام وقت شرکت کننده در نظرسنجی به دست آمده:

– تعداد زنان(60%) بیشتر از مردان ( 40%) بوده است (تعداد افراد شرکت کننده 63 نفر بوده که به صورت تمام وقت در خانه مشغول به کار بوده اند)؛
– اکثریت افراد شرکت کننده بین 36 تا 45 سال سن داشته اند.
– اکثریت متأهل و دارای فرزند بوده اند.
– یک سوم دارای مدرک تحصیلی دیپلم، یک سوم فوق دیپلم و یم سوم دیگر دارای مدرک دانشگاهی بوده اند (افراد مورد مطالعه، افراد تمام وقت که غالباً دارای کارهای اداری و یا دفتری بوده اند)؛
– افراد مورد مطالعه اغلب بین 5 تا 10 سال سابقه کار داشته اند. افراد با رتبه بالا در ادارات غالباً بیشتر واجد شرایط برای دورکاری هستند.

در مطالعه افراد تمام وقت 67 درصد از افراد دورکار به دلیل اشتغال زنان به کارهای تمام وقتی چون اپراتوری، کارهای اداری و دفتری، زن بوده اند که این امر نشانگر آن است که درصد زن بودن یا مرد بودن افراد دورکار به نوع شغل نیز مرتبط است. در اغلب موارد، مردان دارای شغل های مستقل و حرفه ای و زنان دارای شغل های اداری و دفتری بوده اند. بنابراین، در ادامه بحث ما به طور مشخص بر روی بحث تفکیک جنسیتی در کارهای تمام وقت و پاره وقت افراد دورکار تمرکز بیشتری خواهیم داشت.

از طرفی دیگر، در بررسی و مطالعه عواملی چون سن و وضعیت خانواده نتایج مشابهی به دست آمده است. اکثر افراد دورکار، میانگین سنی بین 35 تا 45 سال داشته اند که به همراه خانواده و فرزندان خود زندگی می کرده اند. اطلاعات به دست آمده نشانگر آن است که تعداد افراد دورکار در رده سنی 35 تا 45 سال به تناسب بیشتر از 26 تا 45 سال است.

{{2-4- حوزه های دورکاری}}

میزان و فراوانی افراد دورکار دربخش های مختلف کاری متفاوت است. جدول 3، فراوانی افراد دورکار را در بخش های مختلف کاری نشان می دهد که ماحصل بررسی های صورت گرفته بر روی افراد دورکار مورد مطالعه در این تحقیق بوده است. متأسفانه با بررسی این داده ها نمی توان به تمایز جنسیتی دست پیدا کرد. اما با توجه به نوع وظایف محول شده به زنان و مردان در دورکاری به وضوح مشخص است که غالباً زنان در دورکاری به چه کارهایی اشتغال پیدا می کنند و علیرغم آنکه زنان دورکار در تمامی بخش ها حضور دارند اما صرفاً در وظایف خاصی متمرکز شده اند.

4-3{{- نوع مشاغل و وظایف}}

در این بخش به بررسی مشاغلی می پردازیم که به طور کلی ظرفیت بیشتری برای انجام دورکاری در آنها وجود دارد (هافر،1992). بررسی های صورت گرفته حاکی از آن است که خصوصیات فردی افراد و نوع کاری که انجام می دهند هر دو برای تشخیص اینکه یک کار برای دورکاری واجد شرایط است یا نه بسیار ضروری ست.

به هر روی، بررسی و مطالعات انجام گرفته نشان دهنده آن است که بسیاری از کارهایی که در خانه انجام می گیرند دارای وجوه مشترک هستند. در بحث فردی، برخی از افراد تنها بخشی از کارهای خود را در رده مدیریتی یا کارهای دفتری و اداری، حسابداری و… در داخل خانه انجام می دهند. مطابق با جدول شماره 4 مشاغلی چون طراحی وب، مرتبط با بحث های نرم افزاری و یا گرفیکی کامپیوتری که در خانه توسط کامپیوتر صورت می گیرد توسط مردان و کارهایی چون منشی گری، حسابداری و ترجمه توسط زنان در خانه انجام می شود. {{به نظر می رسد نوعی تفکیک جنسیتی در محول کردن وظایف در دورکاری وجود دارد.}}

همچنین بررسی های خود را بر مشاغل حرفه ای تر نیز متمرکز کردیم. از بین افراد دورکار، 16.2 درصد مشغول به کار دفتری (زن)، 8.3 درصد پرسنل فنی (مرد)، 35.2 درصد مشاغل حرفه ای تر (شامل زنان و مردان) و 37.5 درصد مدیران (اغلب مرد) و کمتر از 1 درصد شامل بقیه گروهها است. در بخش خود اشتغال ها: 10.3 درصد کارمند دفتری، 10.3 درصد فنی، 45.7 درصد مشاغل حرفه ای تر و 26.8 درصد مدیر.
افراد متخصص مهمترین گروه در بین افراد دورکار هستند و در بیشتر مواقع این افراد به صورت خود اشتغال فعالیت دارند. اگرچه، کارمندهای دفتری و فنی نیز از جمله گروه های حائز اهمیت بخصوص برای زنان محسوب می شوند. در کارهای دفتری، برخی از وظایف وجود دارند که به ارتباط مستقیم با سایر پرسنل نیاز نداشته، همانطور که در موارد بررسی شده به آن اشاره شد. این مشاغل همان منشی گری یا مدیریت داخلی نیز نامیده می شوند.

همانطور که در بخش بررسی میزان زمان اشتغال در خانه مطرح شد، زنان به صورت تمام وقت در خانه به مشاغلی چون کار دفتری می پردازند (جدول شماره 3). در حالیکه مردان در خانه اغلب به صورت پاره وقت فعالیت دارند (جدول شماره 3). تنها مردان با میانگین سنی جوان فعال در حوزه طراحی وب و مشاغلی از این دست به صورت تمام وقت مشغول به کار هستند.

بررسی های ما حکایت از آن داشت که 45% از کارمندان دفتری، 25.8 درصد از مدیران، 22.6 درصد از مشاغل حرفه ای، 3.2 درصد از افراد فنی و 3.2 درصد از فروشندگان به صورت تمام وقت مشغول به کار هستند.

40 تا 63 نفر از افراد شرکت کننده در مصاحبه های انجام گرفته همیشه در خانه و غالباً در کارهای دفتری مشغول به کارند پرسنل فنی که اغلب مرد بوده، به اشتغال در مشاغلی که با مشتریان در ارتباط است، تمایل نشان داده اند.

در قسمت بعد به بررسی میزان درآمد افراد تمام وقت و نیمه وقت، میران رضایت افراد دورکار در انتخاب کار خود و خانواده، و رویکرد جنسیتی درسازمانها خواهیم پرداخت.

* استاد و مدیر پژوهشی Tele-Universite

{{منبع:}}

Tremblay, Diane-Gabrielle (2003), “Telework: A new mode of gendered segmentation? Results from a Study in Canada”, Canadian Journal of Communication, Vol 28, No 4.

بارگذاری نوشته های مرتبط بیشتر
بارگذاری بیشتر در دیدگاه