عنوان این مقاله فصلی است از کتاب نظریه های کلاسیک جامعه شناسی، اثر تیم دیلنی. نگارنده در حد توان می کوشد سهم زنان در نظریه های اجتماعی کلاسیک را با تاکید بر کتب مرجع و منبع جامعه شناسی در ایران مورد ارزیابی قرار دهد. برای این منظور کتاب های «مراحل اساسی جامعه شناسی» تالیف ریمون آرون؛ «نظریه اجتماعی کلاسیک» اثر یان کرایب؛ «نظریه های جامعه شناسی» اثر غلامعباس توسلی؛ «زندگی و اندیشه بزرگان جامعه شناسی» اثر لیوئیس کوزر؛ «نظریه جامعه شناسی در دوران معاصر» اثر ریتزر؛ و «نظریه های کلاسیک جامعه شناسی» اثر تیم دیلنی، مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

هدف از بررسی این کتب پاسخ به این سوالات است: زنان چه سهمی در نظریه های اجتماعی کلاسیک دارند؟ و نقش زنان در کتب مرجع دانشگاهی در ایران چگونه بازنمایی شده است؟

با نگاهی اجمالی به کتاب های «مراحل اساسی جامعه شناسی» تالیف ریمون آرون، «زندگی و اندیشه بزرگان جامعه شناسی» اثر لیوئیس کوزر، «نظریه اجتماعی کلاسیک» اثر یان کرایب و «نظریه های جامعه شناسی» اثرغلامعباس توسلی ، می توان دریافت که در آنها نه تنها اثری از نظریه های فمینیستی نیست، بلکه به زنانی که در تولید اندیشه های اجتماعی نقش داشته اند نیز اشاره ای نشده است.

در کتاب «نظریه جامعه شناسی در دوران معاصر» اثر ریتزر فصل هشتم این کتاب به نظریه های فمینیستی اختصاص یافته است. نویسنده در ابتدا به مسایل نظری بنیادی در فمینیسم و سپس به بررسی ریشه ها و تاریخچه فمینیسم پرداخته است؛ اشاره ای که هرچند مختصر ولی در خور توجه است، چون تنها کتاب مرجع و منبع نظریه های اجتماعی در دوره های مختلف تحصیلی است که خارج از مجموعه کتاب های فمینیستی به مسئله اجتماعی از منظر فمینیسم پرداخته است. در این کتاب بصورت اجمالی به بررسی و تاثیرگذاری برخی زنان در عرصه جامعه شناسی پرداخته شده است، بطور مثال در معرفی «جسی برنارد» آمده است که: «او در زمره کسانی بود که درصدد استقرار جامعه شناسی به عنوان یک حرفه کاملاً پذیرفته شده در جامعه دانشگاهی آمریکا برآمده بودند و با پیگیری حرکت برنارد به سوی مشارکت در روشن اندیشی فمینیستی می توان تاریخ مشارکت زنان را در جامعه شناسی سده بیستم آمریکا بازنگری کرد. برنارد در دوره پس از سال 1964 دوازده کتاب و نیز مقالات و سخنرانی های بیشماری را منتشر کرد و خودش را به عنوان یکی از صاحبنظران برجسته جامعه شناسی جنسیت شناساند» (ریتزر، 1386: 478).

شاید بیشترین توجه به نطریه های فمینیستی مربوط به تیم دیلینی است.وی در فصل پایانی کتابش «نظریه های کلاسیک جامعه شناسی»، نگاهی داشته است به شماری از زنانی که در تنظیم و تبیین تفکرات اجتماعی نقش داشته اند. دیلینی معتقد است سهم زنان در شکل گیری نظریه های اجتماعی در خور توجه و غیر قابل چشم پوشی است تا آنجا که دیده نشدن زنان را در سایه مردان به باد انتقاد می گیرد و می نویسد: «این که فصلی به زنان متفکر در زمینه علوم اجتماعی کلاسیک اختصاص نمی یابد حاکی از آن نیست که زنان نقش مهمی در نظریه پردازی اجتماعی نداشته اند، بلکه منعکس کننده واقعیت ساختار اجتماعی مردسالاری است که تقریباً در تمام جوامع در بخش عمده ای از تاریخ بشر یافت می شود» (دیلینی، 1387: 417).

دیلینی با این رویکرد فصلی از کتابش را به سهم زنان اختصاص می دهد و برای اثبات ادعایش ضمن معرفی برخی از زنان حوزه علوم اجتماعی، تاثیر گذاری آنان در عرصه جامعه شناسی را به تصویر می کشد، نقشی غیر قابل انکار که تنها در سایه مردان مسلط بر علم و علم مردانه مسلط دیده نشده است. زنان_جامعه شناس که معرفی مختصری از آنها در ادامه می آیند از جمله کسانی هستند که نمی توان از نقششان و تاثیرشان بر حوزه جامعه شناسی چشم پوشید:

{{هریت مارتینو (1802-1876)}}

از مارتینو در جامعه شناسی کلاسیک صرفاً به مثابه شخصیتی حاشیه ای نام برده می شود، آن هم صرفاً به این دلیل که او مترجم کتاب کنت به انگلیسی بود. اما وی فقط به ترجمه ایده های کنت بسنده نکرد، او عصاره بسیاری از آثار او را بیرون کشید و به تشریح آن ها مبادرت ورزید. او همچنین مطالب زیادی درباره مسائل اجتماعی زمانه اش نوشت از جمله می توان به نحوه برخورد با اخلاقیات و طرز رفتار، زندگی شرقی، گذشته و حال، واپس نگری مسافرت در غرب و… اشاره کرد. از او مقاله های بسیاری نیز در زمینه های مختلف بجا مانده است، او در مقاله «صنعت زنانه» به تحلیل کار زنان در بریتانیای کبیر پرداخت و نتیجه گرفت که کار زنان اهمیت فراوانی در افزایش ثروت ملی دارد. اوهمچنین قانون اساسی آمریکا را مورد تحلیل قرار داد و آن را ضامن برابری و دموکراسی فقط برای مردان دانست. همچنین تاکید وی بر ارایه تعریفی از موضوع جامعه شناسی از دیدگاه روش شناختی به پیشرفت جامعه شناسی کمک کرد. لنگرمن و نیبروک-برانتلی معتقدند لقب «مادر جامعه شناسی» برازنده اوست.

{{آنا جولیا کوپر (1858-1964)}}

او که از مادری افریقایی – آمریکایی که برده بود زاده شد به واسطه بیانیه آزادی بردگان آزاد شد و آغاز به تحصیل نمود. از او دو کتاب برجای مانده: آوایی از جنوب که به اعتراض علیه اموری پرداخت چون عدم حمایت جنبش زنان سفید پوست از سیاه پوستان، احقاق حقوق زنان سیاه پوست، چهره پردازی منفی از سیاه پوستان در ادبیات و گسترش طلبی ایالات متحده و کتاب برده داری و انقلابیون فرانسه. او با همین دو کتاب قابلیت های خود را به مثابه نظریه پرداز برجسته جامعه شناسی در خصوص نژاد و جامعه هم در آمریکا و هم در سطح جهان نشان داد و توانست فضایی برای زنان روشنفکر افریقایی – امریکایی پدید آورد تا بتوانند کار کنند و به تفکر بپردازند.

{{آیدا ولس بارنت (1862-1931)}}

او انسانی شجاع در راه احقاق حقوق مدنی، از مدافعان حقوق زنان و مدافع حق رای زنان، روزنامه نگار و سخنران بود. او در طول زندگی خود دست از مبارزه و نوشتن مقالات در راه تحقق نژادی و جنسیتی برنداشت و با تحلیل هایی که درباره مسائل نژادی و جنسیتی انجام داد و به ویژه به سبب ارتباطی که میان این مسائل و نابرابری طبقاتی و بی عدالتی وجود دارد در جامعه شناسی تاثیر گذار بوده است.

{{جین آدامز (1860-1935)}}

او مرکز هال هاوس که برای سکونت فقرا تدارک دیده شده بود را تاسیس کرد و فضای اشتراکی حاکم بر آنجا منجر به آن شد که آدامز نظریه جامعه شناسی خود را بر مبنای این ایده بنا کند که مردم باید به کار جمعی و مشترک بپردازند. او خالق آثار: دموکراسی و اخلاق اجتماعی؛ آرمان های جدیدتر صلح؛ بیست سال در هال هاوس؛ خاطرات دور و دراز زنان؛ صلح و نان در ایام جنگ؛ و بیست سال دوم در هال هاوس است. غالب ترین وجه در نظریه اجتماعی آدامز پرداختن به افراد و کنش متقابل آنان با اجتماع است که البته در چهارچوب فمینیستی افکار او قرار می گیرند.

{{{***}}}

با توجه به موارد فوق می توان ادعا نمود که کتب درسی و منابع دانشگاهی درس نظریه های اجتماعی در ایران سهمی در خور و شایسته به نظریات زنان و زنان نظریه پرداز اختصاص نداده اند و این خلاء را نزد بسیاری از دانشجویان می توان مورد ارزیابی قرار داد با این اوصاف اگر یک دانشجوی رشته جامعه شناسی از روی علاقه شخصی به سمت نظریات فمنیستی نرود، کتب و دروس دانشگاهی به صورت مستقل چیزی برای ارایه به وی ندارند و این مساله ایست که بایستی اساتید و دانشجویان علاقمند به مسایل زنان مد نظر قرار دهند، شاید معرفی کتب جدید چون اثر دیلینی یک گام موثر در پر کردن این خلا باشد.

{{منابع:}}

– دیلینی، تیم. (1387) «نظریه های کلاسیک جامعه شناسی»، ترجمه بهرنگ صدیقی- وحید طلوعی، تهران: نشر نی.

– ریتزر، جورج. (1386) «نظریه جامعه شناسی در دوران معاصر»، ترجمه محسن ثلاثی، تهران: انتشارات علمی، چاپ دوازدهم.

بارگذاری نوشته های مرتبط بیشتر
بارگذاری بیشتر در دیدگاه