خبرگزاری بین المللی زنان “ایونا”: اسلام به عوامل فرهنگی زمینه ساز خشونت علیه زنان توجه نموده و با آن به مقابله برخاسته است. این عوامل فرهنگی متعدد می‏باشد، از جمله: اعتقاد به اینکه وجود پسر بر دختر ترجیح دارد، به این دلیل که پسران بازده اقتصادی دارند. و دختران مصرف کننده اقتصاد خانواده اند

گسترش ارتباطات جهانی در بین ملل و اقوام مختلف و سهولت برقراری روابط بین آنها و نیز دخالت نگرش های سیاسی حاکم بر جهان با هدف یکپارچه ساختن فرهنگها، روز به روز موجب کم شدن فواصل میان فرهنگها و نیز بی‏رنگ شدن نگرشهای ملی و دینی و بومی گردیده است.

اگر چه ره‏آورد این فعل و انفعالات جهانی منجر به دستیابی اموری مشترک نسبت به حل برخی مسائل و معضلات انسانها در عرصه بین المللی گردیده است، لیکن پذیرش بی‏چون و چرای تمامی راه حل ها و کنوانسیونها، از باب انقیاد و تسلیم نسبت به همة تصمیمات ولو با نگرشی خوشبینانه، چندان هم به سود تمامی ملتها نیست.

موضوع زنان از جمله مسائل مشترکی است که به لحاظ مظالم تاریخی و دیدگاههای فرونگر و محرومیت های متعدد نسبت به او، منجر به طرح، بررسی و تدوین قوانین و کنوانسیونهایی در محافل جهانی گردیده، لیکن به لحاظ مبانی اندیشه اسلامی بایستی مفاد آن مورد تجزیه، تحلیل و بازبینی قرار گیرد. در این مجموعه برانیم که موضوع «خشونت علیه زنان» را در یک نگاه تطبیقی و بر اساس اصول اعتقادی اسلام، مورد ارزیابی قرار دهیم.

نفی خشونت علیه زنان در اسناد بین‏المللی
اولین کنفرانس سازمان ملل متحد در موضوع زنان سال ۱۹۷۲ در مکزیکو برگزار شد. این کنفرانس زمینه ای برای طرح مشکلات زنان در ابعاد بین المللی بود و «اختلاف خانوادگی» به عنوان یکی از موضوعاتی که باید مورد توجه قرار گیرد، در برنامه اقدام جهان برای اجرای اهداف سال بین المللی زن جای گرفت.

در کنفرانس دوم زنان که در سال ۱۹۸۰ در کپنهاک برگزار شد، قطعنامه ای پیرامون «زنان کتک خورده و خشونت در خانواده» تصویب شد و شورای اقتصادی اجتماعی در سالهای ۱۹۸۲، ۱۹۸۴، ۱۹۸۶ و ۱۹۸۷ در قطعنامه هایی، موضوع خشونت و آزار علیه زنان را مورد توجه قرار داد. علاوه بر آن در کنفرانس جهانی زن در نایروبی در سال ۱۹۸۵ این مسئله مورد بحث قرار گرفت. تا اینکه مجمع عمومی سازمان ملل متحد در سال ۱۹۹۳، اعلامیه «رفع خشونت نسبت به زنان» را تصویب کرد. این اعلامیه، خشونت علیه زنان را چنین تعریف نمود: « . . . هر گونه عمل خشونت آمیز مبتنی بر جنسیت که باعث بروز، یا احتمال بروز صدمات و آسیب های جسمی، جنسی و یا روانی و یا رنج و آزار زنان شود، یا موجب تهدید به انجام آنها گردد که نتیجه آن محرومیت اجباری یا اختیاری (در شرایط خاص) از آزادی در اجتماع و یا زندگی خصوصی می‏گردد.»

مصادیق این خشونت طی ماده ۲ اعلامیه چنین ذکر شده است:

۱- خشونت های جسمی، جنسی و روانی در خانواده شامل کتک زدن، سوء استفاده جنسی از دختر بچه ها، خشونت های مربوط به مسئله جهیزیه، تجاوز به عنف توسط شوهر، ختنه زنان و دیگر اعمال سنتی خشن و خشونت مربوط به استثمار و بهره کشی جنسی از زنان توسط غیر شوهر.

۲- خشونت های جسمی، جنسی و روانی در جامعه شامل تجاوز، سوء استفاده، آزار و تهدید جنسی در محل کار و مؤسسات آموزشی، خرید و فروش زنان و فحشای اجباری.

۳- خشونت جسمی، جنسی و روانی توسط دولت.

در اعلامیه نهایی این کنفرانس، توصیه شد تا گزارشگر ویژه به جمع آوری اطلاعات در زمینه خشونت علیه زنان در کشورهای مختلف و تجزیه و تحلیل داده های همه جانبه برای اتخاذ معیارهایی برای محو خشونت در سطح بین المللی، منطقه ای و ملی بپردازد. اعلامیة «وین» موضوعات مختلفی را در ارتباط با خشونت علیه زنان مورد توجه قرارداد از جمله: پیشداوریهای فرهنگی و افراط مذهبی.

در سال ۱۹۹۵، یکی از موضوعات مهم کنفرانس پکن مسئله خشونت نسبت به زنان بود که اعلامیه نهایی و برنامه اقدام این کنفرانس بویژه در بخش D این موضوعات را مطرح نمود:

۱-اتخاذ رهیافت همه جانبه و یکپارچه نسبت به موضوع؛

۲- بکارگیری منابع برای مبارزه با خشونت علیه زنان؛

۳- ایجاد ارتباط و همکاری با توجه به اشکال مختلف خشونت علیه زنان؛

۴- اتخاذ تمهیدات قانونی؛

۵- تحقیقات و جمع آوری اطلاعات مربوط؛

۶- تغییر نگرشها.

در برنامه عمل پکن از دولتها خواسته شد که برنامه اقدام ملی خود را در زمینة رفع خشونت نسبت به زنان بر اساس پیشنهادات سند پکن تنظیم نمایند.

در ژوئن سال ۲۰۰۰ در نیویورک کنفرانسی با عنوان پکن + ۵ برگزار شد که بر تصویب قوانینی برای از بین بردن خشونت علیه زنان تأکید می‏کرد.

علاوه بر اعلامیه های رسمی سازمان ملل یا کنفرانس های جهانی زنان، سازمان ملل اقدام به آموزشی همگانی در سراسر جهان نموده است تا مطابق اعلامیه های مصوب سازمان ملل متحد مردم همة جهان حقوق زنان را بیاموزند و تدابیر عملی جهت احقاق این حقوق را اتخاذ نمایند. این آموزش «اقدام محلی، تغییر جهانی» نام دارد و به موضوعات مختلف حقوق زنان از جمله مقابله با خشونت علیه زنان پرداخته است.

حال با توجه به این نوع از رویکرد بین المللی نسبت به مسائل زنان جایگاه این بحث را ابتدا در قوانین اسلامی جویا می‏شویم و سپس با نگرشی تطبیقی به ریز موضوعات این بحث می‏پردازیم.

{{نگرش اسلام نسبت به مسئله نفی خشونت علیه زنان}}

از آنجا که ادیان الهی همواره مدافع مظلومین بوده و زنان نیز در طول تاریخ بدلیل وضعیت جسمانی خویش آسیب پذیرتر بوده اند لذا:

الف) پیشگیری و تأکید بر بهداشت روانی در متون دینی نمونه های فراوان می‏توان یافت که توصیه به خوشرفتاری با زنان نموده و از خشونت علیه آنان بازداشته است از جمله:

– حضرت علی (ع) هنگام وفات، وصیت فرمود: «مؤمنان را سفارش می‏کنم به شهادت بر یگانگی خدا و اینکه او شریکی ندارد و همانا محمد بنده و فرستادة اوست و . . .. خدا را، خدا را در مورد زنان و خدمتکاران در نظر بگیرید. همانا آخرین سخن پیامبر(ص) این بود که فرمود: شما را به دو قشر جامعه که در ضعف نگاه داشته شده اند سفارش می‏کنم: زنان و خدمتکاران.»[۱]

– امام باقر(ع) فرمود: «در دو گروه جامعه که در ضعف قرار گرفته اند، تقوای الهی را پیشه خود سازید. آن دو گروه عبارتند از: زنان و یتیمان.»[۲]

– امام کاظم(ع) فرمود: «خداوند بیش از هر چیز، به خاطر (حمایت از) زنان و کودکان غضب می‏کند.»[۳]

– پیامبر اکرم(ص) فرمود: «هر که مؤمنی را بیازارد مرا آزرده است.»[۴]

– پیامبر اکرم(ص) فرمود: «تکریم نمی‏کند زنان را مگر فرد کریم و اهانت روا نمی‏دارد به آنان مگر فرد فرومایه و پست.»[۵]

– امام صادق(ع) فرمود: «هرکه به فرد مؤمنی طوری نگاه کند که او به واسطة آن نگاه بترسد، خداوند در روزی که سایه ای جز سایة رحمت خدا وجود ندارد، او را خواهد ترساند.»[۶]

{{ب)مقابله با عوامل فرهنگی زمینه ساز خشونت علیه زنان}}

اسلام به عوامل فرهنگی زمینه ساز خشونت علیه زنان توجه نموده و با آن به مقابله برخاسته است. این عوامل فرهنگی متعدد می‏باشد، از جمله: اعتقاد به اینکه وجود پسر بر دختر ترجیح دارد، به این دلیل که پسران بازده اقتصادی دارند. و دختران مصرف کننده اقتصاد خانواده اند، یا اینکه پسران امکان رشد و تعالی بیشتری دارند، لذا سعادتمندی آنان افزونتر است. اسلام جهت روشنگری اذهان در این زمینه بیان می‏کند:

ـ امام صادق(ع) فرمود: «هر که آرزوی مرگ دختری را کند از پاداش دختران محروم می‏شود و خداوند را درحالی ملاقات می‏کند که گناهکار است.»[۷]

ـ امام صادق (ع) فرمود: « مردی نزد پیامبر(ص) بود. به او خبری دادند که رنگ چهره اش تغییر کرد. پیامبر(ص) سؤال کردند چه شده؟ او گفت: خیر است. حضرت فرمود: توضیح بده. آن مرد گفت: هنگام خروج از منزل همسرم درد زایمان داشت، اکنون به من خبر دادند که دختری زاییده است. پیامبر(ص) فرمودند:‌ (چرا ناراحت شدی؟) زمین او را بر روی خود جای داده، آسمان بر او سایه افکنده وخداوند هم رزق او را می‏رساند. علاوه بر آن، گلی خوشبو است که از آن لذت می‏بری.»[۸]

ـ «مردی از اصحاب امام صادق(ع) دارای فرزند دختری شد. اندوهگین و خشم آلود نزد امام صادق(ع) رفت. آن حضرت از او پرسید: اگر خداوند بخواهد به تو چیزی ببخشد و از تو بپرسد که من برای تو انتخاب کنم یا خودت انتخاب می‏کنی، چه جواب می‏دهی؟ آن مرد گفت می‏گویم: پروردگارا خودت برایم انتخاب کن. حضرت فرمودند: به درستی که خداوند، فرزند دختر را برایت انتخاب کرده است. سپس فرمود: در ماجرای موسی(ع) و خضر(ع) آنگاه که خداوند اراده کرد که مرگ پسری فرا رسد و در قرآن فرمود:«و خواستیم که پروردگارشان آن دو را به پاکتر و مهربانتر از او عوض دهد.» خداوند به پدر و مادر آن پسر در عوض او، دختری عطا کرد که از نسل آن دختر هفتاد پیامبر به دنیا آمد.»[۹]

– یحیی بن زکریا در نامه ای برای ابی‏الحسن(ع) نوشت: همسر من باردار است دعا کنید تا خداوند به من پسری عطا فرماید. آن حضرت در پاسخ نامة او نوشتند: «چه بسا دختری که بهتر از پسر است. پس همسر یحیی بن زکریا دختری بدنیا آورد.»[۱۰]

{{ج)روش های تربیتی زمینه ساز نفی خشونت علیه زنان}}

برای رفع فرهنگ خشونت علیه زنان، در تعالیم اسلامی تأکید بر پرورش اجتماعی مبتنی بر عدالت میان فرزندان شده است:

– پیامبر اکرم(ص) فرمود: «همانا خداوند دوست دارد که با فرزندان خود عادلانه رفتار نمایید حتی در بوسیدن فرزندان.»[۱۱]

– پیامبر اکرم(ص) : «در هدیه و بخشش به فرزندان خود، بین آنها به مساوات رفتار نمایید و در صورتی که ناگزیر از ترجیح برخی از آنها بر برخی دیگر باشید، دختران را بر پسران ترجیح دهید.»[۱۲]

{{اسلام و نفی خشونت خانگی}}

از عمده ترین اقسام خشونت نسبت به زنان بکارگیری خشونت های خانگی است، که در این زمینه اسلام توصیه به خوشرفتاری با دختران نموده و جایگاه ارزشمند زنان را با عنوان همسر و مادر یادآور شده و سفارش فراوان بر خوشرفتاری با آنها و پرهیز از خشونت علیه آنان نموده است:

{{۱- دختر}}

بدلیل رواج فرهنگ فروتری جنس مؤنث نسبت به مذکر، اسلام توصیه های خاص در زمینة توجه به ارزش ویژة دختران نموده و خواستار توجه مخصوص به آنان شده است تا با جبران ضعف تاریخی جایگاه زنان، عدالت بین موقعیت مردان و زنان در جامعه فراهم آید.

– پیامبر اکرم(ص): ‌«چقدر فرزند دختر، خوب است. دختران سرشار از لطف هستند، آمادة کمک و یاری می‏باشند و پاکیزه و مبارک‏اند.»[۱۳]

– امام صادق (ع): «یک زن درستکار از هزار مرد ناصالح بهتر است.»[۱۴]

– امام صادق (ع): « بیشترین خیر در زنان است.»[۱۵]

– پیامبر اکرم(ص): «هر که خداوند به او دختری عطا فرماید و او دختر خود را آزار ندهد، به او اهانت ننماید و هرگز پسر خود را بر دختر ترجیح ندهد،‌ خداوند او را داخل بهشت می‏گرداند.[۱۶]

– پیامبر اکرم(ص) فرمود: « بهترین شما کسی است که برای زن و دختران خود بهترین باشد.»[۱۷]

۲- پیامبر اکرم(ص) فرمود: « هر که دختری داشته باشد، او را ادب آموزد و ادب آن دختر را نیکو گرداند و نیز به او دانش آموزد و علم و دانش او را نیکو گرداند، علاوه بر آن، از نعمات الهی که بهره مند شده به وفور در اختیار آن دختر قرار دهد، آن دختر برای او مانع آتش و عذاب الهی خواهد شد.» [۱۸]

{{۲- همسر}}

– امام صادق (ع):« همین یک گناه برای مرد کافی است که خانوادة خود را ضایع سازد.»[۱۹]

– امام باقر (ع):«کسی که زنی را به همسری برگزیند، باید او را اکرام کند. زنان شما باعث نشاط شما هستند. هر که ازدواج می‏کند حق ندارد زن خود را ضایع سازد.»[۲۰]

– پیامبر اکرم(ص) در مورد جزای بدرفتاری شوهر با همسرش در روایتی فرموده اند:«هر مردی که با سخنان خود همسرش را آزار دهد، خداوند از او بخشش و صدقه و حسنه ای را قبول نمی‏کند، تا زن خود را راضی کند. اگر چه آن مرد روزش را روزه بگیرد و شبها را شب زنده داری کند و در راه خدا برده آزاد نماید و در راه جهاد با دشمنان خدا مبارزه کند و چنین شوهری اولین کسی است که وارد آتش جهنم می‏شود.»[۲۱]

– پیامبر اکرم (ص): آگاه باشید که خدا و رسول خدا از شوهری که به زنش ضرری رساند تا زن، مهریه خود را حلال نماید و طلاق گیرد، بیزار می‏باشند. و خداوند برای شوهری که زن خود را مورد آزار قرار دهد تا او حقوق خود را ببخشد، به عذابی کمتر از آتش رضایت نمی‏دهد. زیرا خداوند در مقابل آزار رسانندة به زن غضب می‏کند، همانگونه که برای یتیم (و در حمایت از او) غضب می‏کند.»[۲۲]

– پیامبر اکرم (ص): «هر مردی که به صورت همسرش یک سیلی بزند، خداوند عزوجل به مالک دوزخ فرمان می‏دهد او را در جهنم، هفتاد سیلی بزنند.»[۲۳]

– پیامبر اکرم (ص):« من در شگفتم از کسی که زنش را می‏زند، حال آنکه او به زدن سزاوارتر است.»[۲۴]

– از امام باقر(ع) نقل شده است که پیامبر اکرم (ص) فرمود:«چگونه فردی از شما مردان، همسر خود را می‏زند، آنگاه با او هم آغوش می‏گردد؟»[۲۵]

– پیامبر اکرم (ص):« هر که به گونه یا صورت مسلمانی بزند خداوند استخوانهای او را در روز قیامت پراکنده خواهد ساخت و او را با غل و زنجیر وارد جهنم می‏سازد؛ مگر آنکه توبه کند.»[۲۶]

– پیامبر اکرم (ص):« آیا شما را از بدترین مردانتان آگاه کنم؟ گفتیم: بله یا رسول الله. پیامبر اکرم(ص) :« بدترین مردان شما کسی است که تهمت زن، بداخلاق و بدزبان است، به تنهایی می‏خورد و بخشش نمی‏کند. . . و دیگران پناه همسرش هستند.»[۲۷]

– «بدرستیکه خداوند مردانی که فریاد می‏زنند را دوست ندارد و صدای ملایم را دوست دارد.»[۲۸]

– پیامبر اکرم (ص) در خطبه ای فرمود:« … هر که با مال حلالی با زنی ازدواج نماید، ولی قصدش آن باشد که به زن خود فخر بفروشد و ریا نماید، خداوند عزوجل خواری را نصیب او خواهد کرد.»[۲۹]

{{۳ـ مادر}}

– «پروردگارت مقرر داشت که جز او را نپرستید و به پدر و مادر نیکی کنید. و اگر یک یا هر دوی آنها سالخورده شوند، آنان را میازار و به درشتی خطاب مکن و با آنان به اکرام سخن بگوی. در برابرشان از روی مهربانی سر تواضع فروآور و بگو ای پروردگار من! هم چنان که مرا در خُردی پرورش دادند بر آنها رحم آور.»[۳۰]

– امام باقر(ع) در تفسیر آیه «ولاتقل لهما افّ» فرمود: «از «اوف» گفتن که کمترین آزار است، گرفته تا بالاترین آن را، خداوند نسبت به والدین حرام دانسته است.»[۳۱]

– ابن مهزم گوید: «شب هنگام از خانه امام صادق(ع) خارج شدم و به خانه ام (در مدینه) رفتم. مادرم نیز با من بود. پس مشاجره ای بین ما به وجود آمد و من به او درشتی نمودم. صبح روز بعد که برای ادای نماز نزد امام (ع) رفتم، ایشان به من فرمود: ای ابا مهزم! چرا به مادرت درشتی کردی؟ آیا نمی‏دانی، شکم او همانجایی است که تو در آن آرام گرفتی و آغوش او گهوارة تو بود و سینه هایش منبع تغذیه تو؟ گفتم: آری. فرمود: پس بر او درشتی نکن.»[۳۲]

– از امام صادق(ع) شنیدم که فرمود:«. . . ملعون است ملعون است کسی که پدرش یا مادرش را بزند. ملعون است ملعون است کسی که پدر یا مادرش را عاق کند. . .»[۳۳]

– امام جواد(ع) فرمود: «عمرو بن عبید البصری نزد امام صادق(ع) رفت. سلام کرد و نزد امام صادق نشست و این آیه را تلاوت کرد:«کسانی که از گناهان کبیره و فواحش دوری می‏گزینند.» سپس از خواندن ادامه آیه امتناع کرد. امام (ع) به او فرمود: چه چیزی تو را از خواندن بازداشت؟ آن مرد در پاسخ گفت: دوست دارم گناهان کبیره را از کتاب خدا بشناسم. حضرت فرمود: ای عمرو! آزار دادن والدین از گناهان کبیره است، زیرا خداوند عزوجل آزار دهنده پدر و مادر را بی رحم و بدبخت می‏داند…»[۳۴]

– پیامبر اکرم(ص) فرمود: «سه گناه است که عقوبت آن در دنیا است و به آخرت واگذار نمی‏شود: (یکی از آنها) عاق پدر و مادر می‏باشد.»[۳۵]

{{پی نوشتها:}}

[۱] – بحار، ج ۴۲، ص ۲۴۸ و ۲۴۹ ـ تحف العقول، ص ۱۹۷، کافی، ج ۷، ص ۵۱ـ مستدرک، ج ۱۴،‌ص ۴۵۷.

[۲] – بحار،ج ۷۹، ص ۲۶۸ـ امالی طوسی، ص ۳۷۰ـ کافی، ج ۵، ص ۵۱۱ ـ وسائل، ج ۲۰،‌ص ۱۶۷، ۱۷۰و ۱۷۴.

[۳] – وسائل، ج ۲۱، ص ۴۸۴، بحار، ج ۱۰۴، ص ۷۳ـ کافی، ج ۶، ص ۵۰.

[۴] – بحار، ج ۶۷، ص ۷۲.

[۵] – نهج الفصاحه،ص ۳۱۸.

[۶] – بحار، ج ۷۵، ص ۱۵۰ـ جامع الاخبار، ص ۱۴۷ـ مستدرک، ج ۹، ص ۱۴۷.

[۷] – بحار، ج ۱۰۴، ص ۹۹ـ عدة الداعی، ص ۸۹.

[۸] – کافی، ج ۶، ص ۵ـ مکارم الاخلاق، ص ۲۱۹ـ ثواب الاعمال، ص ۲۰۲.

[۹] – بحار، ج ۱۳، ص ۳۱۱ـ‌ کافی، ج ۶، ص ۶، تفسیر عیاشی، ج ۲، ص ۳۳۶.

[۱۰] – بحار، ج ۵۰،‌ص ۱۷۷ـ کشف الغمة، ج ۲، ص ۳۸۵.

[۱۱] – کنزالعمال، ح ۴۵۳۵۰.

[۱۲] – کنزالعمال، ح ۴۹۳۹۹ـ نهج الفصاحه، ح ۱۷۲۸.

[۱۳] – وسائل، ج ۲۱، ص ۳۶۲ـ عدة الداعی، ص ۸۹ ـ کافی، ج ۶،‌ص۵.

[۱۴] – ارشاد القلوب، ج ۱، ص ۱۷۵.

[۱۵] – من لایحضر، ج ۳، ص ۳۸۵.

[۱۶] – کنز العمال، ح ۴۵۴۰۰.

[۱۷] – مستدرک، ج ۱۴، ص ۲۵۵.

[۱۸] – کنزالعمال، ح ۴۵۳۹۱.

[۱۹] – وسائل، ج ۱۷، ص ۶۸ـ بحار، ج ۱۰۳، ص ۱۳ـ دعائم الاسلام، ج ۲، ص ۲۵۴.

[۲۰] – بحار، ج ۱۰۳، ص ۲۲۴ـ قرب الاسناد، ص ۳۴ـ وسائل،‌ج ۵، ص۶۱.

[۲۱] – بحار، ج ۷۶، ص ۳۳۴، امالی صدوق، ص ۴۲۹ـ مکارم الاخلاق، ص ۲۱۴.

[۲۲] – بحار، ج ۱۰۴، ص ۱۶۴ـ مستدرک، ج ۱۵، ص ۳۸۰.

[۲۳] – مستدرک، ج ۱۴، ص ۲۵۰.

[۲۴] – بحار، ج ۱۰۳، ص ۲۴۹ـ جامع الاخبار،ص ۱۵۸ـ مستدرک، ج ۱۴، ص ۲۵۰.

[۲۵] – وسائل، ج ۲۰، ص ۱۶۷ـ کافی ج ۵، ص ۵۰۹.

[۲۶] -وسائل، ج ۱۸، ص ۱۹۸ـ من لایحضر، ج ۴، ص ۱۵ـ ثواب الاعمال،ص ۲۸۴.

[۲۷] – بحار، ج ۷۲، ص ۱۱۴ـ کافی ج۲، ص۲۹۲ـ تهذیب، ج ۷،ص ۴۰۰.

[۲۸] – کنزالعمال، ج ۷۹۴۳.

[۲۹] – بحار، ج ۷۶، ص ۳۵۹و ۳۶۲ـ ثواب الاعمال، ص ۲۸۲، وسائل، ج ۲۰، ص ۵۲.

[۳۰] – اسراء،‌۲۳و ۲۴.

[۳۱] – بحار، ح ۷۴، ص ۷۸.

[۳۲] – بحار،ج ۴۷، ص ۷۲ـ همان، ج ۷۴، ص ۷۶ـ بصائر الدرجات، ص ۲۴۳ـ مستدرک، ج ۱۵، ص ۱۹۰.

[۳۳] -بحار،ج ۷۶، ص ۳۵۴و ۳۵۵ـ همان، ج ۷۴، ص ۸۵ـ وسائل،ج ۱۶، ص ۲۸۱.

[۳۴] – بحار،ج ۷۹، ص ۶ـ کافی، ج ۲، ص ۲۸۵ـ وسائل،ج۱۵، ص۳۱۸.

[۳۵] – بحار،ج ۷۳، ص۳۷۳ـ مستدرک، ج ۱۲، ص ۳۶۰ ـ وسائل،ج۱۶، ص۳۱۲۳.

بارگذاری نوشته های مرتبط بیشتر
بارگذاری بیشتر در تیترخوان زنان