{پروین بختیار نژاد از روزنامه نگاران و محققینی است که پژوهش هایی در زمینه خشونت انجام داده و حاصل کار وی دو کتاب «زنان خودسوخته» و «فاجعه خاموش» است که کتاب اول در زمینه خودسوزی زنان در ایلام و شهرهای جنوبی است و کتاب دوم وی که بصورت اینترنتی منتشر شده راجع به قتل های ناموسی است. در همین زمینه و در ارتباط با روز جهانی توقف خشونت علیه زنان به گفتگویی با او پرداخته ایم:}

{{خانم بختیارنژاد شما کتابی را در سال های گذشته به چاپ رسانده اید به نام “خودسوزی زنان” و در آن به خشونتهایی که باعث خودسوزی در زنان میشود، اشاره کرده اید. آیا این خشونت ها در نقاط خاصی از ایران اعمال می شود یا در تمام آن؟ و چرا در این نقاط ،خشونت ها منجر به خودسوزی می شود؟}}

{{بختیارنژاد:}} در واقع به دلیل این که در این مناطق بافت جامعه بیشتر عشیره ای و طایفه ای است، یک سری هنجارهای قطعی و ثابت شده ای وجود داشته که به دلیل بالا رفتن سطح اموزش و فراگیر شدن و گستردگی وسایل ارتباط جمعی امروز در باور بسیاری از مردم بخصوص زنان و جوانان شکسته شده است؛ مثلاً من طی مشاهداتم خانواده ای را دیدم که در چادر زندگی می کردند ولی، به رادیو و تلویزیون دسترسی داشتند و حتی در خانه های روستایی دسترسی به ماهواره هم دارند؛ یعنی بافت فرهنگی به شدت سنتی است ولی، وارد حیاط خانه که می شوی به جای یک دیش دوتا دیش ماهواره می بینی. امروزه همۀ این تبلیغات به نوعی از طریق زنان و جوانان مورد توجه واقع می شود و در سریال های صداوسیما هم انچه به نمایش گذاشته می شود باعث مقایسه زندگی ها با هم می شود. این که چه موضوعاتی بین زن و شوهر، مادر و دختر و یا دوتا همسایه مورد بحث قرار می گیرد. در نتیجه همۀ این ها باعث می شود که در مورد شرایط اجتماعی سوال ایجاد بشود.

پرسش از چرایی قضیه که من کجای این قضیه هستم و از چه حق و حقوقی برخوردار هستم، باعث می شود که آرام آرام و نسل به نسل هنجارهایی که در جامعه قواعد رفتار هستند رنگ خود را از دست بدهد؛ بدین ترتیب جامعه طالب این است که هنجارهای جدیدی برای خود بسازد؛ هرچند که شرایط به نوعی آمادگی نداشته باشد. همانطور که در بحث آنومی دورکیم می شود، یک جامعه هنجارهای سنتی و کهن خود را مورد پرسش قرار بدهد ولی شرایط به گونه ای باشد که اجازه دهد هنجارهای جدیدی شکل بگیرد؛ اعم از شرایط فرهنگی، قانونی و حقوقی، اجتماعی و شرایط اقتصادی؛ مثلا من همان سال های 80_78 که به شهرهای مختلف میرفتم، می دیدم که زنان مدتی است نسبت به تعدد زوجات مسئله دار شده اند؛ در حالی که شاید قبلاً برایشان امری عادی بود و اگر هم دردناک بوده آنقدر تکرار می شد که به نوعی عادی تلقی گردد. در صورتی که الان تکرار این مسئله برای زنان با رنج و درد همراه است و زنان با خودسوزی یا انواع دیگر خودآزاری اعتراض خود را نشان می دهند؛ چون نمی توانند شرایط را تغییر دهند.

امروزه دیگر خشونت که زمانی تحمل می شد (مثلا در ازدواج های اجباری)، غیرقابل تحمل شده است. بسیاری از قتل های ناموسی در کردستان یا سایر استان ها به دلیل فشار ناشی از ازدواج های اجباری، چه با فردی مسن تر و چه با شخص همسال، هستند. هر چند امروز آگاهی جمعی منتقل شده و فرد به حقوق فردی خودش واقف شده است.

{{در کشور ما، عوامل بیرونی (چون فشار قوم و هنجارهای قومیتی) بیشتر در وقوع قتل های ناموسی نقش دارند یا عوامل درونی (آنچه از آن تعبیر به غیرت و تعصب می شود)؟}}

{{بختیارنژاد:}} غیرت و دفاع از ناموس در همۀ جوامع ارزش است. مهم ترین علت قتل های ناموسی ازدواج های اجباری است؛ در حالی که با مقاومت زنان مواجه می شود و آنها نمی خواهند به آن تن بدهند. آقایی در خوزستان تعریف می کردکه از یک شخصی که خواهرش را برای این مسئله کشته بود و بعد دو سال از زندان درآمده بود، پرسیده بود که شما خودت حاضری با یک خانم مسن زندگی بکنی؟ و او جواب داده بود: مگه من دیوانه ام؟ پرسیده بود: پس چگونه خواهرت رو مجبور می کردی با یک فرد مسن زندگی کند؟ پاسخش این بود که: آخه این مسئله ای نیست؛ قبلا هم دختر عمو و خیلی از اقوام من به این شکل ازدواج کرده بودند و هیچ مشکلی هم نداشتند. دوباره پرسیده بود: خب شاید خواهرت نمیتونه چنین چیزی را قبول کند. پاسخی که شنیده بود این بود که: ما هم نمیتونیم بپذیریم او از امر ما سرپیچی کند. دقیقا لفظ امر را بکار برده بود.

از سو دیگر عقدی که در آسمانها بسته می شود به این صورت است که حتماً ازدواج بین دو نفر در فامیل شکل بگیرد؛ پسرعمو دختر را مایملک خود میداند و اگر به ازدواج با او تن ندهد، تا اخر عمر نمی تواند ازدواج کند مگر آن که پسرعمو اجازه بدهد و حتی از خانوادۀ مادر هم هیچ کس حق خواستگاری ندارد. این مسئله خود زمینه را برای قتل های ناموسی فراهم میکند. چیزی تحت عنوان نظارت اجتماعی در این مناطق وجود دارد که شاید بخاطر همان هم طایفه بودن باشد. در این حالت ما این حق را داریم که در ریز ودرشت کارهای هم دخالت کنیم؛ چرا که مثلا اگر من دخالت نکنم و شما کاری انجام بدهی، آبروی من هم ریخته می شود و اگر هم من کار خطایی کنم آبروی شما می ریزد. در نتیجه نظارت اجتماعی به حداکثری ترین شکلش وجود دارد. به عنوان نمونه مردی در خیابان ایستاده و خانمی که هیچ نسبتی با او ندارد و تنها هم طایفه هستند با مرد غریبه ای حرف می زند .دراین شرایط آقا خود را مجاز می داند که بلافاصله به خانواده زن اطلاع بدهد.

نظارت اجتماعی در کلان شهری مثل تهران به حد صفر می رسد و در یک نظام قومی به صد نزدیک می شود. انگار همۀ مردم در آکواریومی زندگی می کنند که همدیگر را می بینند و خصوصی ترین مسایل هم از نظر هیچ کس دور نمی ماند.

{{یعنی یک فشاری هم از طرف قوم وارد می شود که فرد فکر می کند باید این کار را انجام بدهد…}}

{{بختیارنژاد:}} دقیقـاً؛ نظارت اجتماعی امر مثبتی محسوب می شود و به معنی دفاع از ناموس و غیرت است. باعمده ترین مسئله ای که برخورد شده و حتی مقامات قضایی هم به آن واقفند، یک نوع سوءظن خیلی شدید نسبت به زنان است؛ مثلاً می بینیم یک کودک هفت ساله تا یک زن شصت ساله مورد سوءظن قرار می گیرد. من خودم زمانی که به گچساران از استان کهگیلویه و بویراحمد سفر کرده بودم، اهالی می گفتند واقعاً مادری نیست در این شهر که از دست پسربچۀ نوجوانش دندان هایش تو دهانش نریخته باشد و دنده هایش نشکسته باشد. که چرا؟ چون مادر با مرد همسایه سلام علیک کرده یا با بقال محل حرف زده و از این قبیل دلایل. مردم برای این که به دیگری ضربه بزنند از این نوع بهتان ها به ناموس او می زنند و حتی مادرها هم از خطر خشونت در امان نیستند.

روان شناسان معتقدند سوءظن حاصل یک اضطراب شدید و یک اعتماد به نفس پایین است. اگر مردی مورد بازخواست قرار بگیرد که تو معتادی یا دزدی، میگوید اگر معتادم پول دارم میکشم واگر دزدم هم زندان مال مرد است چون فضای فرهنگی ایجاب می کند. ولی موثرترین راه برای ضربه زدن، اتهامات ناموسی است. در نتیجه مرد همیشه در حال خوف و نگرانی است که نکند برایش چنین اتفاقاتی بیفتد یا شایعه ای درست بشود و این شایعه منجر به شکسته شدن غرور و شخصیت اجتماعیش بشود.

{{آیا تاکنون نهادی برای اصلاح این سنت ها که باعث خشونت، و مرگ کودکان و زنان می شود، اقدامی کرده است؟ از طرف دولت چطور؟}}

{{بختیارنژاد:}} با این فضای فرهنگی کار خاصی صورت نگرفته و حتی سریال های صداوسیما هم به نوبۀ خود به این سوءظن ها دامن می زنند. مثلاً در فیلم “فاصله ها” دیدیم علیرغم این که پسر انواع آزادی ها را داراست، باز دختر است که شیطان نهایی است و پسر را گول می زند. فیلم ها عموماً زنان و دختران را وسوسه گر نشان می دهند. چند وقت پیش دوتا دختر نوجوان دانش آموز پیش من آمده بودند و من از ایشان این سوال راپرسیدم: به نظر شما مهم ترین مشکل همسن وسال های شما چیست؟ یکی از آنها جواب خیلی قشنگی داد؛ گفت: مهم ترین مسئله این است که همه فکر می کنند ما آدم های فاسدی هستیم. شنیدن این حرف خیلی دردناک بود. این بدین معنا است که فضای فرهنگی آنقدر مخدوش شده است که همه را فاسد و گمراه بدانیم و هیچ تفاوتی میان زنان قایل نباشیم.

{{پژوهش شما دربارۀ قتل های ناموسی در سال 86 صورت گرفته. آیا در سال 86 که فعالیت ان جی او ها ممنوع شده بود، مشکلات در مناطق مرزی محسوس تر بود و یا حتی تحقیق در این مورد؟ خواستم بدانم در دوره ای که ان جی او ها فعال بودند تغییری در وضعیت به وجود آمده بود؟}}

{{بختیارنژاد:}} تشکیل و گسترش ان جی او ها در زمان خاتمی بود. در آن دوره به گروههای مردم نهاد به چشم جاسوس و تشکلهای مسئله دار نگاه نمی شد. در واقع به عنوان بازوهایی بودند که میتوانند به جاهایی رسوخ کنند که نهاد دولت به دلیل دولت بودنش امکان نفوذ در آن مکان ها را ندارد. امروز می بینیم که بسیاری از ان جی او ها خصوصاً در شهرستانها، علی رغم این که مجوز هم دارند، از آن ‌ها خواسته می شود هیچ فعالیتی نکنند (مخصوصاًان جی او های زنان). به عنوان مثال، من در کرمانشاه با خیلی ها در این مورد صحبت کردم. آن ها می گفتند که به ما صریحاً اعلام شده که حق فعالیت نداریم. همانطور که گفتم بین سالهای80_78 مطبوعات آزاد بود و امکان صحبت با مردم وحتی اساتید فراهم بود. در آن زمان من توانسته بودم از بیمارستان های سوانح و سوختگی اهواز، که خیلی از مریض ها به دلیل خودسوزی در آن بستری بودند، گزارش تهیه کنم وحتی عکس بگیرم.
این بار (برای کتاب فاجعه خاموش) تلاش کردم با مردانی که اقدام به قتل ناموس خود کرده بودند، صحبت کنم ولی نشد. بسیاری از خانم ها وقتی متوجه شده بودند که قرار است کشته شوند به نیروی انتظامی پناه برده بودند و به دلیل این که متاسفانه ما در جامعه مان خانۀ امن نداریم، آن ها را در زندان نگهداری می کردند و به محض خارج شدنشان از زندان کشته می شدند.

پس شرایط موجود، شرایط مناسبی برای تحقیق نیست. اگر کسی بخواهد تحقیق جامعی داشته باشد باید به آمار و ارقام دقیقی دسترسی داشته باشد و بتواند آن ها را تجزیه و تحلیل کند تا به راهکار برسد. گاه قتل ها ثبت نمی شوند و به جای قتل از واژۀ حادثه استفاده می کنند که آمار قتل درفلان شهر بالا نرود.

از دلایل متعدد ارتکاب قتل به این برخوردم که در شب اول ازدواج، از طرف داماد اعلام می شود که همسرش باکره نیست و بلا فاصله عروس کشته می شود. از طرفی با انتقال دختر به پزشک قانونی، دکتر تشخیص می دهد که عروس باکره بوده و احتمالاً داماد ناتوانی جنسی داشته و نتوانسته رابطۀ جنسی را کامل انجام بدهد. در همین مورد، داماد زن دومی اختیار کرده و همین اتهام را به همسر دومش می زند. دختر همان شب با والدینش خانه را ترک می کند و از یک مامای محلی درخواست می شود که او را معاینه کند و ماما هم تشخیص می دهد که عمل جنسی کامل انجام نشده است.

پیشگیری از درمان بهتر است. در یک خانه، خانۀ بهداشت، مسجد و هرجای دیگر می شود به مردم آگاهی داد که چه بسا دچار اشتباه شده باشند و نباید با عجله دخترشان را بکشند. حالا این که اگر هم رابطه ای بوده باشد، نباید کشته بشود مسئلۀ دیگری است. حتی کارهای اولیه هم برای حل این مشکلات صورت نگرفته؛ مگر این که در آن طایفه چند تا آدم تحصیلکرده وجود داشته باشد که جلوی این قبیل حوادث را بگیرند.

در جامعه ای که مردم در آن سکسی ترین فیلم ها را تماشا می کنند، چنین حساسیت هایی وجود دارد ودر همین جامعه حتی یک ستاد بحران هم تشکیل نمی شود که خانه های امنی را تعبیه کند که مردم وقتی احساس خطر می کنند، به آن ها پناه ببرند. توجیهشان از این قرار است: ما قانون خانۀ امن نداریم. خود آقای دولت آبادی بارها اعلام کردند که بیش از پنجاه درصد این قتل ها براساس سوءظن های بی مورد بوده است. باید به دنبال این باشیم که چه تمهیدات و اقداماتی انجام بدهیم و چه نهادهایی را شکل بدهیم که نقش حمایت از زنان را به عهده داشته باشد.

اگر هیچ برنامه ای در دست اقدام نداشته باشیم، باید شاهد فرار تعداد زیادی از دختران باشیم که چون پس از فرار از خانه جایی برای رفتن ندارند، جذب باندهای فساد می شوند. یک بار رئیس پلیس گفته بود که ما می توانیم همۀ زنان را از خیابان جمع کنیم ولی بعدش چی؟ و می بینیم که مسئلۀ اصلی هم همین است.

{{شما در کتابتان از آقای دولت آبادی صحبت های زیادی برای وضع قوانینی در تقابل با قتل های ناموسی آورده اید. آیا تاکنون اقدامی از طرف ایشان در پست جدیدشان در تحقق اظهاراتشان انجام گرفته؟ و آیا تحقیقات شما از طرف نهادهای قضایی مورد توجه واقع شده است؟}}

{{بختیارنژاد:}} ایشان درحال حاضر دادستان تهران هستند و حوزۀ کار و فعالیتشان تغییر کرده؛ دیگر مسئله شان این ها نیست و متاسفانه خیر.

{{آیا این خشونت ها مختص ایران است و اگر در کشورهای دیگر نیز وجود دارد،دولت در این کشورها چه تمهیداتی اندیشیده؟شما به قتل های ناموسی در کشورهای دیگر اشاره کرده اید مانند بنگلادش و مصر و… که قوانین حمایتی هم در برابر خشونت برای زنان وجود دارد. آیا این قوانین نتوانسته قتل های ناموسی و خشونت های اینچنینی را متوقف کند؟}}

{{بختیارنژاد:}} البته این قوانین در کشور ترکیه تصویب شده و ترکیه هم چون می خواهد به اتحادیۀ اروپا بپیوندد، سعی می کند نظر مساعد آن ها را جذب کند. یکی از فاکتورها برای جلب نظر آن ها مسایل حقوقی زنان و تغییر شرایط آن هاست. و اما درمورد کشورهای دیگر، مطالعاتم در سطح مقالات بوده و آن چیزی که شما می خواهید بهش برسید نیازمند کار میدانی در آن کشورهاست.ولی قطعاً قوانین پیشرو می تواند شرایط فرهنگی را برای تغییر ایجاد بکند و فرهنگ سازی کند. قانون می تواند زمینه هایی را ایجاد کند که ابزارهای فرهنگی مفید واقع شوند. مثلاً اگر در قانون، تعدد زوجات به رسمیت شناخته نشود، صدا وسیما نمی تواند به خودش این اجازه را بدهد که سریال های متعددی بسازد در وصف زنی که خودش برای شوهرش زن جدیدی را خواستگاری می کند. چون ازدواج مجدد جرم شناخته می شود. همچنین دولت به مطبوعات این اجازه را می دهد که به اشکال مختلف دست به نقد و بررسی شرایط فرهنگی بزند که به تغییرات فرهنگی منجر شود.

{{شما برای توقف این خشونت ها در ایران با فضای خاص چند قومیتی متفاوت آن چه پیشنهادی دارید؟ و آیا پیشنهادهایتان را تاکنون به نهادی ارائه کرده اید؟}}

{{بختیارنژاد:}} مجلس قوانین را تصویب می کند. در مجلس ششم در این رابطه بحث هایی مطرح بوده که در کنار فعالیت فعالان از جمله روزنامه نگاران، باعث شد قوانین حمایت کننده ای به نفع زنان تصویب بشود. ولی امروز وقتی نمایندۀ مجلس (خانم فاطمه علیا) پیشنهاد می کند ما که این تعداد دختر ازدواج نکرده داریم؛ خودمان پیش قدم بشویم و برای شوهرانمان همسر دوم اختیار کنیم، کاری نمی شود کرد. آن زمان می شد با دفتر مشارکت امور زنان، که آن خانم شجاعی رئیسش بود، گفت وگوهایی داشت ولی الان راه هرگونه گفت وگو بسته شده. در همین لایحۀ خانواده چند نماینده پیش قدم شدند که حرف های فعالین جنبش زنان را بشنوند؟

اگر از گروه های متخصص روان شناس، جامعه شناس، مددکار اجتماعی و مردم شناس استفاده می کردیم و به راه کارهایشان تن می دادیم، امروزه بار این معضلات اینقدر سنگین نبود. منتها بسته بودن فضا به این معنا نیست که ما مردم خودمان با خودمان حرف نزنیم و از اتفاقات وحشتناکی که خانواده ها را به هم میزنند و معضلات متعددی ایجاد می‌کنند، آگاهی رسانی نکنیم.

در رابطه با ازدواج مجدد می بینیم که اکثراً علنی نیستند و مخصوصاً اگر دائم نباشد، چنانچه زن دارای فرزند بشود، دچار مشکلات حقوقی می شود. این مسائل آسایش مردان را هم به هم می زند زیرا فرهنگ جامعه ایران همیشه بر مبنای تک همسری بوده است. یعنی تک همسری ارزش است و دلیل پنهان کاری های پس از ازدواج مجدد هم همین است.

بارگذاری نوشته های مرتبط بیشتر
بارگذاری بیشتر در دیدگاه